SEBA Class 10 Geography Chapter 7 ভূগোলৰ ব্যৱহাৰিক কার্যাবলী
চতুর্থ খণ্ডঃ ব্যৱহাৰিক ভূগোল
সপ্তম অধ্যায়
ভূগোলৰ ব্যৱহাৰিক কার্যাবলী
অনুশীলনী: প্রশ্নোত্তৰ
১। মানচিত্র কি? ইয়াৰ প্রধান উপাদানবোৰৰ এখন তালিকা প্রস্তুত কৰি প্ৰত্যেকৰে চিত্ৰ আঁকি বুজাই দিয়া।
উত্তৰঃ মানচিত্র হৈছে পৃথিৱীৰ সম্পূৰ্ণ অংশ বা কোনো নির্দিষ্ট অংশৰ ভূমি-পৃষ্ঠৰ ক্ষুদ্রাকাৰ চিত্র, যাক নির্দিষ্ট মাপনী অনুসৰি সমতল পৃষ্ঠত অংকন কৰা হয়।
মানচিত্ৰৰ প্ৰধান উপাদানসমূহঃ
১) শিৰোনাম (Title) -মানচিত্রখনত কি দেখুওৱা হৈছে সেয়া বুজায়।
২) মাপনী (Scale) – বাস্তৱ দূৰত্ব আৰু মানচিত্ৰত দেখুওৱা দূৰত্বৰ অনুপাত।
৩) দিশ নির্দেশ (Direction) – উত্তৰ, দক্ষিণ, পূৱ, পশ্চিম আদি দিশ। সাধাৰণতে উত্তৰ দিশ ওপৰত দেখুওৱা হয়।
৪) সাংকেতিক চিহ্ন (Conventional symbols) – বিভিন্ন অবয়ব বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা চিহ্ন।
৫) সূচীপত্র বা লেজেণ্ড (Index Legend)- ব্যৱহৃত চিহ্নসমূহৰ ব্যাখ্যা।
৬) জালিকা (Grid) – অক্ষাংশ আৰু দ্রাঘিমাংশৰ সহায়ত অৱস্থান নির্ণয়।
২। মানচিত্রত প্রাকৃতিক অৱয়বসমূহ উপস্থাপন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা যিকোনো পাঁচোটা প্রচলিত সাংকেতিক চিহ্ন আঁকি সিহঁতৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ প্রাকৃতিক অৱয়বসমূহৰ পাঁচোটা সাংকেতিক চিহ্ন
১) নদী- নীলা ৰঙৰ একাঁ-বেকাঁৰেখা
২) পাহাৰ- ত্রিভুজাকৃতি চিহ্ন বা বাদামী বঙৰ ৰেখা
৩) হ্রদ নীলা ৰঙৰ বন্ধ আকাৰ
৪) বনাঞ্চল সেউজীয়া ৰঙৰ গছৰ চিহ্ন
৫) বালিচৰ- বিন্দু বা ডট চিহ্ন
৩। মানচিত্রত সাংস্কৃতিক অবয়বসমূহ উপস্থাপন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা যিকোনো পাঁচোটা প্রচলিত সাংকেতিক চিহ্ন আঁকি সিহঁতৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ সাংস্কৃতিক অৱয়বসমূহৰ পাঁচোটা সাংকেতিক চিহ্ন
১) ৰাস্তা পোন বা দুখন ৰেখা
২) ৰেলপথ- পোন ৰেখাৰ মাজত সৰু সৰু আঁচ
৩) গাঁও- সৰু বৃত্ত
৪) নগৰ ডাঙৰ বৃত্ত বা চতুর্ভুজ
৫) ডাকঘৰ বা বিদ্যালয় নির্দিষ্ট চিহ্ন বা সংক্ষিপ্ত ৰূপ (P.O., Sch.)
৪। আন্তর্জাতিক, ৰাজ্যিক, জিলা আৰু মহকুমাৰ প্ৰচলিত সাংকেতিক চিহ্ন অংকন কৰি নাম কৰণ কৰা।
উত্তৰঃ সীমাৰেখাৰ সাংকেতিক চিহ্ন
১) আন্তর্জাতিক সীমা ডাঙৰ ডেছযুক্ত ৰেখা
২) ৰাজ্যিক সীমা- সৰু ডেছযুক্ত ৰেখা
৩) জিলা সীমা বিন্দুযুক্ত ৰেখা
৪) মহকুমা সীমা – পাতল ডেছ ৰেখা
৫। তলত উল্লেখ কৰা অৱয়সমূহৰ প্ৰচলিত সাংকেতিক চিহ্ন আঁকা।
(ক) পকী নকৰা ৰাস্তা (unmetalled road), (খ) নিজৰা (spring), (গ) পর্ণপাতী উদ্ভিদ (deciduous forest), (ঘ) দুর্গ (fort), (ঙ) কুঁৱা (well), (চ) জুপুৰি (hut), আৰু (ছ) জনবসতিপূর্ণ গাঁও (inhabited village)।
উত্তৰঃ অৱয়বসমূহৰ চিহ্ন-
(ক) পকী নকৰা ৰাস্তা একেলগে দুখন পাতল ৰেখা
(খ) নিজৰা নীলা বিন্দু সহ সৰু ৰেখা
(গ) পর্ণপাতী উদ্ভিদ সেউজীয়া বিন্দু বা গছৰ চিহ্ন
(ঘ) দুর্গ- চতুর্ভুজ আৰু পতাকা চিহ্ন
(ঙ) কুঁৱা সৰু বৃত্ত ভিতৰত বিন্দু
(চ) জুপুৰি সৰু ত্রিভুজ
(ছ) জনবসতিপূর্ণ গাঁও- কলা বৃত্ত
৬। তোমাক যোগান ধৰা অসমৰ সীমাৰেখাৰ মানচিত্ৰখন জালিকা পদ্ধতিৰে (grid system) বেলেগ কাগজত অংকন কৰা আৰু প্ৰধান আৱশ্যকীয় উপাদানবোৰ সন্নিবিষ্ট কৰা।
উত্তৰঃ নিজে নিজে চেষ্টা কৰা। প্রথমে জালিকা আঁকা, তাৰ পিছত প্রতিটো খোপত অসমৰ সীমা অনুকৰণ কৰি আঁকা। শিৰোনাম, মাপনী, দিশ, লেজেও সন্নিবিষ্ট কৰিবা।
৭। তোমাক যোগান ধৰা তোমাৰ জিলা অথবা ৰাজ্যখনৰ মানচিত্ৰখনত প্রধান নদ-নদী, নগৰ, ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাই পথ, ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান বা অভয়াৰণ্য, জলাশয়, ৰেলপথ আদি অবয়ববোৰ সাংকেতিক চিহ্নৰ সহায়ত উপস্থাপন কৰিবলৈ অভ্যাস কৰা।
উত্তৰঃ নিজে নিজে চেষ্টা কৰা।
নদ-নদী- নীলা ৰেখা
নগৰ- বৃত্ত
ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাই পথ – ডাঙৰ ৰেখা
ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান – সেউজীয়া ছাঁ
জলাশয় – নীলা আকাৰ
বেল চিহ্ন – ৰেলপথ
৮। তোমাৰ ৰাজ্যৰ মানচিত্ৰখনত আন্তর্জাতিক আৰু ৰাজ্যিক সীমাৰেখা সাংকেতিক চিহ্নৰ দ্বাৰা শুদ্ধকৈ অংকন কৰা।
উত্তৰঃ নিজে নিজে চেষ্টা কৰা। আন্তর্জাতিক সীমা ডাঙৰ ডেছযুক্ত ৰেখাৰে, ৰাজ্যিক সীমা সৰু ডেছযুক্ত ৰেখাৰে দেখুৱাবা।
৯। তোমাক দিয়া মানচিত্ৰখনৰ এটি বিৱৰণ তিনিটা পর্যায়ত দাঙি ধবা-(ক) পাতনি (খ) প্রাকৃতিক অৱস্থাৰ বিৱৰণ, (গ) সাংস্কৃতিক অৱস্থাৰ বিৱৰণ।
উত্তৰঃ নিজে নিজে চেষ্টা কৰা।
(ক) পাতনি – মানচিত্ৰখনৰ নাম, অৱস্থান আৰু পৰিসৰ।
(খ) প্রাকৃতিক অবস্থা- পাহাৰ, নদী, বনাঞ্চল, জলাশয় আদি।
(গ) সাংস্কৃতিক অৱস্থা নগৰ, ৰাস্তা, ৰেলপথ, উদ্যোগ আদি।
১০। মানচিত্ৰ অধ্যয়নৰ গুৰুত্ব আৰু প্ৰয়োজন সম্পর্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ মানচিত্রে স্থানৰ অৱস্থান, দূৰত্ব, সম্পদ, জনবসতি আদি সহজে বুজিবলৈ সহায় কৰে। ভ্রমণ, পৰিকল্পনা, প্রশাসন আৰু শিক্ষা ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ বিশেষ গুৰুত্ব আছে।
প্রশ্নাবলী
১। মাপনী কাক বোলে?
উত্তৰঃ মানচিত্ৰত দেখুওৱা দূৰত্ব আৰু বাস্তৱ দূৰত্বৰ অনুপাতক মাপনী বোলে। প্ৰকাৰ তিনিটা –
১) ভাষাৰ মাপনী
২) নিৰূপক ভগ্নাংশৰ মাপনী
৩) ৰৈখিক মাপনী
২। মানচিত্র অংকনত মাপনীৰ ভূমিকা উদাহৰণসহ বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ মাপনী মানচিত্ৰত দূৰত্ব সঠিককৈ নির্ণয় কৰিব পৰা যায়। উদাহৰণস্বৰূপে ১:১০০,০০০ মানে ১ চেমি ১ কিমি।
৩। ভাষাৰ মাপনী কাক বোলে? উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ যি মাপনী শব্দেৰে প্ৰকাশ কৰা হয়। যেনে ১ চেমি ৫ কিমি।
৪। নিৰূপক ভগ্নাংশৰ মাপনী বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ সংখ্যাৰ ৰূপত প্ৰকাশ কৰা মাপনী। যেনে – ১:৫০,০০০।
বৈশিষ্ট্য- একক একেই, সহজ গণনা, বিশ্বজনীন।
৫। ৰৈখিক মাপনীৰ বৈশিষ্ট্য আৰু প্রয়োজনীয়তাসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ এটা ৰেখা ভাগ কৰি দূৰত্ব দেখুওৱা হয়।
বৈশিষ্ট্য মানচিত্র ডাঙৰ-সৰু হ’লেও সঠিক থাকে।
৬। মানচিত্ৰ এখনৰ নিৰূপক ভগ্নাংশৰ মাপনী ৰ: চপ্তা, জ্বাত্ম। ইয়াক ভাষাৰ মাপনীলৈ ৰূপান্তৰ কৰা।
উত্তৰঃ ১ চেমি ২,৫০,০০০ চেমি= ২.৫ কিমি
ভাষাৰ মাপনীঃ ১ চেমি ২.৫ কিমি
৭। মানচিত্ৰ এখনৰ ভাষাৰ মাপনী ২ চেন্টিমিটাৰ ৩৫ কিলোমিটাৰ। ইয়াক নিৰূপক ভগ্নাংশলৈ ৰূপান্তৰ কৰা।
উত্তৰঃ ১ চেমি = ১৭.৫ কিমি
১৭.৫ কিমি = ১৭,৫০,০০০ চেমি
নিৰূপক ভগ্নাংশ = ১ : ১৭,৫০,০০০
৮। অতি কমেও ১ কিলোমিটাৰ পৰ্যন্ত জোখ ল’ব পৰাকৈ নিৰূপক ভগ্নাংশ ১০ ৫০০,০০০ ৰ বাবে এটি ৰৈখিক মাপনী অংকন কৰা।
উত্তৰঃ নিজে নিজে চেষ্টা কৰা।
১ চেমি = ৫ কিমি
৫ কিমি ব্যৱধানত ৰেখা ভাগ কৰি ০, ৫, ১০, ১৫ কিমি লিখিব।
৯। ২ ইঞ্চি = ৫ মাইল ভাষাৰ মাপনী ব্যৱহাৰ কৰি অতি কমেও ১ মাইল পর্যন্ত জোখ ল’ব পৰাকৈ এটি ৰৈখিক মাপনী অংকন কৰা।
উত্তৰঃ নিজে নিজে চেষ্টা কৰা।
১ ইঞ্চি = ২.৫ মাইল
ৰেখা আঁকি ১ মাইল পর্যন্ত সৰু ভাগ দিবা।
১০। চমু টোকা
(ক) লেখচিত্র- তথ্য চিত্ৰৰ সহায়ত উপস্থাপন।
(খ) দণ্ড লেখচিত্র- দণ্ডৰ জৰিয়তে তথ্য দেখুওৱা।
(গ) ৰৈখিক লেখচিত্র- ৰেখাৰে বৃদ্ধি-হ্রাস দেখুওৱা।
(ঘ) বৃত্ত লেখচিত্র বৃত্ত ভাগ কৰি শতকৰা হিচাপে দেখুওৱা।
(ঙ) ৰৈখিক মাপনী- ৰেখা ভাগ কৰি দূৰত্ব নিৰ্ণয় কৰা মাপনী।
অতিৰিক্ত প্রশ্নোত্তৰ
১। মানচিত্র কাক বোলে?
(ক) পৃথিৱীৰ গোলাকৃতি মডেল
(খ) পৃথিৱীৰ কোনো অংশৰ ক্ষুদ্রাকাৰ চিত্র
(গ) আকাশৰ চিত্ৰ
(ঘ) নদীৰ তালিকা
উঃ (খ)
২। মানচিত্ৰৰ মুখ্য উপাদান নহয়-
(ক) শিৰোনাম
(খ) মাপনী
(গ) সূৰ্যৰ তাপমাত্রা
(ঘ) দিশ নির্দেশ
উঃ (গ)
৩। ১.৫০,০০০ কোন ধৰণৰ মাপনী?
(ক) ভাষাৰ মাপনী
(খ) ৰৈখিক মাপনী
(গ) নিৰূপক ভগ্নাংশ
(ঘ) গোলক
উঃ (গ)
৪। ভাষাৰ মাপনী কেনেকৈ প্ৰকাশ কৰা হয়?
(ক) সংখ্যা আৰু অনুপাতত
(খ) শব্দেৰে
(গ) চিহ্নৰে
(ঘ) ৰঙেৰে
উঃ (খ)
৫। মানচিত্ৰত উত্তৰ দিশ সাধাৰণতে-
(ক) তলত থাকে
(খ) সোঁফালে থাকে
(গ) ওপৰত থাকে
(ঘ) বাওঁফালে থাকে
উঃ (গ)
৬। ৰেলপথ কোন সাংস্কৃতিক অৱয়ব?
(ক) প্রাকৃতিক
(খ) মানৱসৃষ্ট
(গ) পাহাৰীয়া
(ঘ) বায়ুমণ্ডলীয়
উঃ (খ)
৭। নদী কোন প্ৰকাৰৰ অৱয়ব?
(ক) সাংস্কৃতিক
(খ) ৰাজনৈতিক
(গ) প্রাকৃতিক
(ঘ) সামাজিক
উঃ (গ)
৮। ৰৈখিক মাপনীৰ মুখ্য সুবিধা-
(ক) বর্ণনা দিয়ে
(খ) ডাঙৰ-সৰু কৰিলেও সঠিক থাকে
(গ) ৰঙিন হয়
(ঘ) কেৱল পাহাৰ দেখুৱায়
উঃ (খ)
৯। জালিকা পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়-
(ক) ছবি আঁকিবলৈ
(খ) অৱস্থান নির্ণয় কৰিবলৈ
(গ) গান গাবলৈ
(ঘ) কাহিনী লিখিবলৈ
উঃ (খ)
১০। ১ চেমি = ১০ কিমি কোন ধৰণৰ মাপনী?
(ক) ভাষাৰ মাপনী
(খ) নিৰূপক ভগ্নাংশ
(গ) গোলক
(ঘ) স্কেচ
উঃ (ক)
১১। আন্তর্জাতিক সীমা সাধাৰণতে-
(ক) পোন ৰেখাৰে
(খ) ডেছযুক্ত ডাঙৰ ৰেখাৰে
(গ) বিন্দুৰে
(ঘ) বৃত্তৰে
উঃ (খ)
১২। মানচিত্রত ব্যৱহৃত চিহ্নসমূহৰ ব্যাখ্যাক কি বোলে?
(ক) শিৰোনাম
(খ) লেজেন্ড
(গ) মাপনী
(ঘ) জালিকা
উঃ (খ)
১৩। ১:১০০,০০০ ত ১ চেমি মানে-
(ক) ১ কিমি
(খ) ১০ কিমি
(গ) ১ মিটাৰ
(ঘ) ১০০ কিমি
উঃ (ক)
১৪। বৃত্ত লেখচিত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়-
(ক) দূৰত্ব জোখিবলৈ
(খ) শতাংশ দেখুৱাবলৈ
(গ) পাহাৰ আঁকিবলৈ
(ঘ) ৰাস্তা দেখুৱাবলৈ
উঃ (খ)
১৫। বনাঞ্চল সাধাৰণতে কোন ৰঙেৰে দেখুওৱা হয়?
(ক) নীলা
(খ) সেউজীয়া
(গ) বঙা
(ঘ) ক’লা
উঃ (খ)
চমু প্রশ্নোত্তৰ (১/২ নম্বৰ)
১। মানচিত্ৰ আৰু গ্লোবৰ মাজত এটা পার্থক্য লিখা।
উঃ গ্লোব গোলাকৃতি মডেল, কিন্তু মানচিত্র সমতল পৃষ্ঠত অংকিত চিত্র।
২। সাংকেতিক চিহ্ন কাক বোলে?
উঃ মানচিত্রত বিভিন্ন অবয়ব বুজাবলৈ ব্যৱহৃত নির্দিষ্ট চিহ্নক সাংকেতিক চিহ্ন বোলে।
৩। প্রাকৃতিক অৱয়বৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উঃ নদী আৰু পাহাৰ।
৪। সাংস্কৃতিক অৱয়বৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উঃ ৰাস্তা আৰু নগৰ।
৫। নিৰূপক ভগ্নাংশৰ এটা উদাহৰণ লিখা।
উঃ ১:২৫,০০০।
৬। জালিকা পদ্ধতিৰ প্ৰয়োজন কি?
উঃ কোনো ঠাইৰ সঠিক অৱস্থান নির্ণয় কৰিবলৈ।
৭। মানচিত্রত দিশ নির্দেশ কেনেকৈ দেখুওৱা হয়?
উঃ উত্তৰ দিশৰ তীৰ চিহ্নৰ জৰিয়তে।
৮। ভাষাৰ মাপনী কাক বোলে?
উঃ শব্দেৰে প্ৰকাশ কৰা মাপনীক ভাষাৰ মাপনী বোলে।
৯। ৰৈখিক মাপনী কেনেকৈ আঁকা হয়?
উঃ এটা ৰেখা সমান ভাগ কৰি দূৰত্ব চিহ্নিত কৰা হয়।
১০। লেজেণ্ডৰ কাম কি?
উঃ ব্যৱহৃত চিহ্নসমূহৰ ব্যাখ্যা দিয়া।
১১। ১.৫০০,০০০ ৩ ১ চেমি কিমান কিলোমিটাৰ?
উঃ ৫ কিলোমিটাৰ।
১২। বৃত্ত লেখচিত্র কি দেখুৱায়?
উঃ শতাংশ হিচাপে তথ্য দেখুৱায়।
১৩। দণ্ড লেখচিত্র কেতিয়া ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উঃ তুলনামূলক তথ্য দেখুৱাবলৈ।
১৪। মানচিত্র অধ্যয়ন কিয় প্রয়োজনীয়?
উঃ স্থান, দূৰত্ব আৰু সম্পদৰ জ্ঞান লাভৰ বাবে।
১৫। আন্তর্জাতিক সীমা কি?
উঃ দুখন দেশৰ মাজৰ সীমাৰেখা।
