SEBA Class 10 Geography Chapter 2 পৰিৱেশ আৰু পাৰিৱেশিক ভূগোলৰ ধাৰণা
দ্বিতীয় খণ্ড: পাৰিৱেশিক ভূগোল
দ্বিতীয় অধ্যায়
পৰিৱেশ আৰু পাৰিৱেশিক ভূগোলৰ ধাৰণা
অনুশীলনী: প্রশ্নোত্তৰ
১। পৰিৱেশ বুলিলে কি বুজা? পৰিৱেশক কিয় এটা তন্ত্র হিচাপে বিবেচনা কৰা হয়?
উত্তৰঃ পৰিৱেশ বুলিলে মানুহ, জীৱ-জন্তু, উদ্ভিদ আৰু এইবোৰক ঘেৰি থকা সকলো জীৱীয় আৰু অজীৱীয় উপাদানৰ সমষ্টিক বুজোৱা হয়। পৰিৱেশক এটা তন্ত্র হিচাপে বিবেচনা কৰা হয়, কাৰণ ইয়াৰ সকলো উপাদান পৰস্পৰ নিৰ্ভৰশীল আৰু এটাই আনটোৰ সৈতে আন্তঃসম্পর্কযুক্তভাবে কাম কৰে।
২। পৃথিবীৰ বায়ুমণ্ডল, স্থলমণ্ডল, জলমণ্ডল আৰু জীৱমণ্ডলৰ মাজৰ সম্পৰ্ক উদাহৰণ দি বুজোৱা।
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডল, স্থলমণ্ডল, জলমণ্ডল আৰু জীৱমণ্ডল এটা আনটোৰ সৈতে গভীৰভাৱে সম্পর্কযুক্ত। উদাহৰণস্বৰূপে, বায়ুমণ্ডলৰ বৰষুণে স্থলমণ্ডলত জীৱৰ বাবে মাটি উপযুক্ত কৰে, সেই পানী জলমণ্ডলত সঞ্চিত হয় আৰু এই মাটি-পানীৰ সহায়ত জীৱমণ্ডলৰ উদ্ভিদ আৰু জীৱ-জন্তু বর্তি থাকে।
৩। পৃথিৱীৰ সকলো অঞ্চলৰ পৰিৱেশ কিয় একে নহয় চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ সকলো অঞ্চলৰ পৰিৱেশ একে নহয়, কাৰণ পৃথিৱীৰ ভিন্ন অঞ্চলত জলবায়ু, তাপমান, বৰষুণৰ পৰিমাণ, ভূমিৰূপ, মাটিৰ গুণাগুণ আৰু স্বাভাবিক উদ্ভিদ একে নহয়। কোনো অঞ্চল পাহাৰীয়া, কোনো অঞ্চল সমভূমি, কোনো অঞ্চল মৰুভূমি অথবা উপকূলীয় হোৱাৰ বাবে সিহঁতৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ ভিন্ন হয়। ইয়াৰ উপৰি মানৱীয় কার্যকলাপ, যেনে কৃষি, শিল্প, নগৰীকৰণ আৰু জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব অঞ্চলভেদে বেলেগ বেলেগ হোৱাৰ ফলত পৃথিৱীৰ সকলো অঞ্চলৰ পৰিৱেশ একে নহয়।
৪। পৰিৱেশ-ভূগোলৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ মানুহ আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কৰ অধ্যয়নক পৰিৱেশ-ভূগোল বোলা হয়।
৫। ভূগোল বিষয়টোৰ এটা শাখা হিচাপে পৰিৱেশ ভূগোলৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পৰিৱেশ ভূগোলৰ গুৰুত্ব যথেষ্ট অধিক, কিয়নো ই মানুহ আৰু প্ৰকৃতিৰ মাজৰ সম্পর্ক বুজাত সহায় কৰে, পাৰিৱেশিক সমস্যাসমূহ চিনাক্ত কৰে আৰু সেয়া সমাধানৰ পথ দেখুৱায়।
৬। পৰিৱেশ-ভূগোলৰ উদ্দেশ্য আৰু অধ্যয়ন পৰিসৰৰ এটি আভাষ দিয়া।
উত্তৰঃ পৰিৱেশ-ভূগোলৰ মূল উদ্দেশ্য হ’ল পৰিৱেশ সংৰক্ষণ, সম্পদৰ সঠিক ব্যৱহাৰ আৰু মানৱ জীৱন বৰ্তাই ৰখা। ইয়াৰ অধ্যয়ন পৰিসৰত প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ, মানৱীয় কার্যকলাপ আৰু পাৰিৱেশিক সমস্যাসমূহ অন্তর্ভুক্ত।
৭। পৰিৱেশৰ উপাদান বুলিলে কি বুজা? জীবীয় আৰু অজীবীয় উপাদানৰ অৰ্থ লিখা।
উত্তৰঃ পৰিৱেশ গঠন কৰা সকলো বস্তু আৰু শক্তিক পৰিৱেশৰ উপাদান বোলা হয়। জীৱ থকা উপাদানক জীৱীয় উপাদান আৰু জীৱ নথকা উপাদানক অজীৱীয় উপাদান বোলা হয়।
৮। তলত উল্লেখ কৰা উপাদানবোৰ জীৱীয় আৰু অজীৱীয় এই দুই ভাগত বিভক্ত কৰি তালিকা পূৰোৱা। উদ্ভিদপ্লৱক, ঘাঁহ, অৰণ্য, কীট-পতংগ, ভাইৰাছ, মেনগ্রভ, বালি, মণিক, বেৰিয়া, বৰষুণ, আর্দ্রতা, মাটি, পানী, কয়লা, খনিজ তেল, সৌৰ শক্তি
উত্তৰঃ জীৱীয় উপাদানঃ উদ্ভিদপ্লৱক, ঘাঁহ, অৰণ্য, কীট-পতংগ, ভাইৰাছ, মেনগ্রভ অজীবীয় উপাদানঃ বালি, মণিক, বেৰিয়া, বৰষুণ, আর্দ্রতা, মাটি, পানী, কয়লা, খনিজ তেল, সৌৰ শক্তি
৯। পাৰিৱেশিক সমস্যা মানে কি?
উত্তৰঃ পৰিৱেশৰ স্বাভাৱিক ভাৰসাম্য ভংগ হোৱাৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা সমস্যাক পাৰিৱেশিক সমস্যা বোলা হয়।
১০। পৃথিৱীৰ পাৰিৱেশিক সমস্যা ক্রমে বৃদ্ধি পাই অহাৰ কাৰণবোৰ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ জনসংখ্যা বৃদ্ধি, বন ধ্বংস, শিল্পায়ন, নগৰীকৰণ, অতিৰিক্ত সম্পদ ব্যৱহাৰ আৰু প্ৰদূষণৰ বাবে পাৰিৱেশিক সমস্যা বৃদ্ধি পাইছে।
১১। পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য অৱস্থা বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ পৰিৱেশৰ সকলো উপাদানৰ মাজত স্বাভাৱিক সামঞ্জস্য থকা অৱস্থাক পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য অৱস্থা বোলা হয়।
১২। ‘নিৰ্বনীকৰণ বহু সমস্যাৰ কাৰণ আৰু বহু উন্নয়নৰ ফল’ উক্তিটো যুক্তিৰে বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰঃ নিৰ্বনীকৰণ অর্থাৎ বন ধ্বংস বহু পাৰিৱেশিক সমস্যাৰ মূল কাৰণ। বন ধ্বংস হোৱাৰ ফলত ভূমিক্ষয় বৃদ্ধি পায়, বন্যা আৰু খৰাং সমস্যাৰ সৃষ্টি হয়, বৰষুণৰ ধাৰাবাহিকতা নষ্ট হয় আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন তীব্র হয়। গছ-গছনি নাথাকিলে মাটিয়ে উৰ্বৰতা হেৰুৱায় আৰু জীৱ-জন্তুৰ বাসস্থান ধ্বংস হয়, যাৰ ফলত জীৱবৈচিত্র্যৰ ক্ষতি সাধন হয়।
আনহাতে, নিৰ্বনীকৰণ বহু উন্নয়নমূলক কার্যকলাপৰ ফলতো ঘটে। জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ফলত কৃষিভূমি বৃদ্ধি, শিল্প স্থাপন, ৰাস্তা-ঘাট, নগৰ আৰু বসতি নির্মাণ আদি উন্নয়নমূলক কাম কৰিবলৈ বনাঞ্চল কাটি পেলোৱা হয়। সেয়ে ক’ব পাৰি যে নিৰ্বনীকৰণ একেদৰে বহু সমস্যাৰ কাৰণ আৰু বহু উন্নয়নৰ অনিবার্য ফল হিচাপেও দেখা যায়।
১৩। গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি মানে কি? ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণবোৰ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ গড় তাপমান বৃদ্ধি হোৱাক গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি বোলা হয়। ইয়াৰ প্রধান কাৰণ হ’ল সেউজগৃহ গেছৰ বৃদ্ধি, বন ধ্বংস আৰু জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ দাহ।
১৪। গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধিৰ ফলত উদ্ভৱ হ’ব পৰা সমস্যাবোৰৰ এটি আভাস দিয়া।
উত্তৰঃ গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধিৰ ফলত হিমবাহ গলন, সাগৰৰ পানীস্তৰ বৃদ্ধি, জলবায়ু পৰিৱৰ্তন, খৰাং আৰু বানপানী আদি সমস্যাৰ উদ্ভৱ হয়।
১৫। গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰণৰ ক্ষেত্ৰত মানুহৰ কৰ্তব্য সম্বন্ধে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰণৰ ক্ষেত্ৰত মানুহৰ দায়িত্ব অতি গুৰুত্বপূর্ণ।
মানুহে বন সংৰক্ষণ কৰিব লাগিব আৰু অধিক সংখ্যাত গছ ৰোপণ কৰি বনাঞ্চল বৃদ্ধি কৰিব লাগিব।
জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ব্যৱহাৰ কমাই সৌৰ শক্তি, বায়ু শক্তি আদি নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰা উচিত।
শিল্প আৰু যান-বাহনৰ পৰা নিৰ্গত ধোঁৱা নিয়ন্ত্ৰণ কৰি বায়ু প্রদূষণ হ্রাস কৰিব লাগিব।
লগতে পৰিৱেশ সংৰক্ষণ সম্পৰ্কে জনসচেতনতা বৃদ্ধি কৰি প্ৰকৃতিৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰাখি উন্নয়ন সাধন কৰাটোৱেই মানুহৰ মুখ্য কর্তব্য।
১৬। সেউজগৃহ গেছকেইটামানৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ কার্বন ডাই অক্সাইড, মিথেন, নাইট্রাছ অক্সাইড আৰু ক্ল’ৰ’ফ্লুৰ’কার্বন আদি।
১৭। বায়ু প্রদূষণ বুলিলে কি বুজা? কি কি কাৰণত বায়ু প্ৰদূষিত হয়?
উত্তৰঃ বায়ুত ক্ষতিকাৰক গেছ আৰু কণাৰ মিশ্রণ ঘটাক বায়ু প্রদূষণ বোলা হয়। যান-বাহনৰ ধোৱা, শিল্প, ইন্ধন দাহ আদিৰ ফলত বায়ু প্রদূষিত হয়।
১৮। বায়ু প্রদূষণে কেনে ধৰণৰ সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে লিখা।
উত্তৰঃ বায়ু প্ৰদূষণে শ্বাস-প্রশ্বাসজনিত ৰোগ, এচিড বৰষুণ আৰু পৰিৱেশৰ ক্ষতি কৰে।
১৯। পানী কিদৰে প্ৰদূষিত হয়? পানী প্ৰদূষণৰ পৰা হ’ব পৰা ক্ষতিৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ শিল্প প্রতিষ্ঠানৰ পৰা নিৰ্গত বর্জ্য, গৃহস্থালি আবর্জনা, নর্দমাৰ পানী আৰু কৃষিক্ষেত্ৰত ব্যৱহৃত ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক নদী, হ্রদ আৰু পুখুৰীত মিহলি হোৱাৰ ফলত পানী প্ৰদূষিত হয়। ইয়াৰ উপৰি ধৰ্মীয় বা সামাজিক কার্যকলাপত ব্যৱহৃত সামগ্ৰী পানীত পেলোৱাৰ ফলতো পানী প্রদূষণ ঘটে।
পানী প্ৰদূষণৰ ফলত জলজ জীৱ ধ্বংস হয়, পানী পানযোগ্য নাথাকে আৰু মানুহৰ মাজত পানীবাহিত ৰোগৰ প্ৰসাৰ ঘটে। লগতে প্রদূষিত পানীয়ে কৃষি আৰু দৈনন্দিন জীৱনত গুৰুতৰ সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰে।
২০। পাৰিৱেশিক সমস্যা সমাধানৰ কাৰণে মানুহে কেনে ধৰণৰ পদক্ষেপ ল’ব পাৰে বহলাই লিখা।
উত্তৰঃ পাৰিৱেশিক সমস্যা সমাধানৰ বাবে মানুহে দায়িত্বশীল আৰু সচেতন পদক্ষেপ ল’ব লাগিব।
প্রথমে, বন সংৰক্ষণ আৰু বৃহৎ পৰিসৰত গছ ৰোপণ কৰি প্ৰাকৃতিক ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰিব লাগিব।
দ্বিতীয়তে, শিল্প আৰু নগৰ এলেকাত প্রদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে কঠোৰ আইন প্ৰয়োগ কৰিব লাগিব আৰু সেই আইনসমূহ সঠিকভাবে কাৰ্যকৰী কৰিব লাগিব।
তৃতীয়তে, নবীকৰণযোগ্য শক্তি যেনে সৌৰ শক্তি আৰু বায়ু শক্তিৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰি জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰতা হ্রাস কৰিব লাগিব।
চতুৰ্থতে, আবৰ্জনাৰ বৈজ্ঞানিক ব্যৱস্থাপনা, পুনঃব্যৱহাৰ আৰু পুনঃচক্রায়নৰ জৰিয়তে প্রদূষণ কমাব লাগিব।
পঞ্চমতে, পৰিৱেশ সংৰক্ষণ সম্পর্কে জনসচেতনতা বৃদ্ধি কৰি প্ৰকৃতিৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰাখি উন্নয়ন সাধন কৰাই পাৰিৱেশিক সমস্যা সমাধানৰ মূল পথ।
অতিৰিক্ত প্রশ্নোত্তৰ
বহুবিকল্পধর্মী প্রশ্নোত্তৰ
১। পৰিৱেশ শব্দটোৱে মূলতঃ কি বুজায়?
(ক) কেৱল মানুহৰ চাৰিওফালৰ প্ৰকৃতি
(খ) জীবীয় উপাদানসমূহ
(গ) জীৱীয় আৰু অজীৱীয় উপাদানৰ সমষ্টি
(ঘ) কেৱল বায়ু আৰু পানী
উত্তৰঃ (গ)
২। তলৰ কোনটো পৰিৱেশৰ অজীৱীয় উপাদান?
(ক) গছ
(খ) পশু
(গ) পানী
(ঘ) কীট-পতংগ
উত্তৰঃ (গ)
৩। পৰিৱেশক কিয় এটা তন্ত্র বুলি কোৱা হয়?
(ক) ই অতি বৃহৎ
(খ) ইয়াত জীৱ নাই
(গ) উপাদানসমূহ পৰস্পৰ নিৰ্ভৰশীল
(ঘ) ই মানুহে সৃষ্টি কৰা
উত্তৰঃ (গ)
৪। বায়ুমণ্ডল কোনটো উপাদানৰ সৈতে অধিক সম্পর্কিত?
(ক) বায়ু
(খ) মাটি
(গ) শিল
(ঘ) খনিজ
উত্তৰঃ (ক)
৫। স্থলমণ্ডল মূলতঃ কিহৰ সৈতে জড়িত?
(ক) পানী
(খ) বায়ু
(গ) ভূমিৰূপ আৰু মাটি
(ঘ) জীৱ
উত্তৰঃ (গ)
৬। পৰিৱেশ-ভূগোলৰ মুখ্য অধ্যয়ন বিষয় কি?
(ক) মানৱ সমাজ
(খ) প্রাকৃতিক সম্পদ
(গ) মানুহ আৰু পৰিৱেশৰ সম্পৰ্ক
(ঘ) বতৰৰ পৰিৱৰ্তন
উত্তৰঃ (গ)
৭। গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধিৰ মুখ্য কাৰণ কি?
(ক) বৰষুণ
(খ) সেউজগৃহ গেছ বৃদ্ধি
(গ) বন্যা
(ঘ) ভূমিকম্প
উত্তৰঃ (খ)
৮। তলৰ কোনটো সেউজগৃহ গেছ?
(ক) অক্সিজেন
(খ) নাইট্র’জেন
(গ) কার্বন ডাই অক্সাইড
(ঘ) হাইড্র’জেন
উত্তৰঃ (গ)
৯। বন ধ্বংসৰ ফলত তলৰ কোনটো সমস্যা সৃষ্টি হয়?
(ক) ভূমিক্ষয়
(খ) বতাহ প্রবাহ
(গ) মাটি উৰ্বৰতা বৃদ্ধি
(ঘ) বৰষুণ বৃদ্ধি
উত্তৰঃ (ক)
১০। বায়ু প্ৰদূষণৰ এটা মুখ্য উৎস কি?
(ক) নদী
(খ) বন
(গ) যান-বাহন
(ঘ) পর্বত
উত্তৰঃ (গ)
১১। পানী প্ৰদূষণৰ ফলত কোনটো ক্ষতিগ্রস্ত হয়?
(ক) কেৱল মানুহ
(খ) কেৱল উদ্ভিদ
(গ) কেৱল পশু
(ঘ) জলজ জীৱ
উত্তৰঃ (ঘ)
১২। পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য ভংগ হ’লে কি হয়?
(ক) উন্নয়ন বৃদ্ধি
(খ) সমস্যা সৃষ্টি
(গ) বৰষুণ বৃদ্ধি
(ঘ) বায়ু পৰিষ্কাৰ হয়
উত্তৰঃ (খ)
১৩। জীবমণ্ডল বুলিলে কি বুজা যায়?
(ক) কেৱল উদ্ভিদ
(খ) কেৱল পশু
(গ) জীৱ থকা অঞ্চল
(ঘ) পানীৰ অঞ্চল
উত্তৰঃ (গ)
১৪। শিল্পায়নৰ ফলত তলৰ কোনটো সমস্যা বৃদ্ধি পায়?
(ক) প্রদূষণ
(খ) বন বৃদ্ধি
(গ) পৰিষ্কাৰ বায়ু
(ঘ) মাটি সংৰক্ষণ
উত্তৰঃ (ক)
১৫। পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ এটা উপায় কোনটো?
(ক) অধিক বন ধ্বংস
(খ) অধিক ইন্ধন দাহ
(গ) গছ ৰোপণ
(ঘ) পানী অপচয়
উত্তৰঃ (গ)
চমু প্রশ্নোত্তৰ (১/২ নম্বৰ)
১। পৰিৱেশ শব্দৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ আমাৰ চাৰিওফালে থকা জীবীয় আৰু অজীৱীয় উপাদানৰ সমষ্টিক পৰিৱেশ বোলা হয়।
২। জীবীয় উপাদান বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ যিবোৰ উপাদানত জীৱ থাকে তাক জীৱীয় উপাদান বোলা হয়।
৩। অজীবীয় উপাদানৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ পানী।
৪। পৰিৱেশ-ভূগোল কোন বিষয়ৰ শাখা?
উত্তৰঃ ভূগোল বিষয়ৰ শাখা।
৫। জলমণ্ডল কাক বোলা হয়?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ সকলো পানীৰ অংশক জলমণ্ডল বোলা হয়।
৬। স্থলমণ্ডলৰ সৈতে কোনটো সম্পর্কিত?
উত্তৰঃ মাটি আৰু ভূমিৰূপ।
৭। গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি মানে কি?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ গড় তাপমান বৃদ্ধি।
৮। সেউজগৃহ গেছৰ এটা নাম লিখা।
উত্তৰঃ মিথেন।
৯। বন ধ্বংসৰ এটা ফল লিখা।
উত্তৰঃ ভূমিক্ষয়।
১০। বায়ু প্ৰদূষণ কিহৰ ফলত হয়?
উত্তৰঃ যান-বাহন আৰু কল-কাৰখানাৰ পৰা নিৰ্গত ধোঁৱাৰ ফলত।
১১। পানী প্ৰদূষণৰ এটা উৎস লিখা।
উত্তৰঃ শিল্প বর্জ্য।
১২। পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য মানে কি?
উত্তৰঃ পৰিৱেশৰ বিভিন্ন উপাদানৰ মাজত স্বাভাৱিক সামঞ্জস্য।
১৩। পাৰিৱেশিক সমস্যা কিয় সৃষ্টি হয়?
উত্তৰঃ পৰিৱেশ ভাৰসাম্য ভংগ হোৱাৰ বাবে।
১৪। জীৱমণ্ডলত কি অন্তর্ভুক্ত?
উত্তৰঃ সকলো জীৱ।
১৫। পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ এটা উপায় লিখা।
উত্তৰঃ গছ ৰোপণ।
