Class 12 Sociology Chapter 8 সাংস্কৃতিক পৰিৱৰ্তন
দ্বিতীয় খণ্ড
ভাৰতত সামাজিক পৰিৱৰ্তন আৰু বিকাশ
অধ্যায়-২
সাংস্কৃতিক পৰিৱৰ্তন (Cultural Change)
পাঠভিত্তিক প্রশ্নোত্তৰ
১। সংস্কৃতকৰণৰ ওপৰত এটা সমালোচনাত্মক প্রবন্ধ লিখা।
উত্তৰঃ ‘সংস্কৃতকৰণ’ (Sanskritization) শব্দটো ভাৰতীয় সমাজবিজ্ঞানী M. Ν. Srinivas -এ প্রবর্তন কৰিছিল। তেওঁ দক্ষিণ ভাৰতৰ কোৰ্গ সমাজ অধ্যয়ন কৰি লক্ষ্য কৰিছিল যে নিম্ন জাতিৰ কিছুমানে উচ্চ জাতিৰ (বিশেষকৈ দ্বিজ জাতি) আচাৰ-ব্যৱহাৰ, ৰীতি-নীতি, খাদ্যাভ্যাস, ধর্মীয় আচৰণ আদি অনুকৰণ কৰি নিজৰ সামাজিক মর্যাদা বৃদ্ধি কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। এই সামাজিক গতি-প্রক্রিয়াকেই তেওঁ ‘সংস্কৃতকৰণ’ বুলি আখ্যা দিয়ে।
সংস্কৃতকৰণৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহঃ
প্রথমতে, ই এক সামাজিক গতিশীলতাৰ প্রক্রিয়া। নিম্ন জাতিৰ গোটে উচ্চ জাতিৰ আচাৰ গ্ৰহণ কৰি সামাজিক স্বীকৃতি লাভৰ চেষ্টা কৰে।
দ্বিতীয়তে, ই মূলতঃ হিন্দু সমাজৰ জাতিভিত্তিক গঠন-প্রক্রিয়াৰ ভিতৰত ঘটা এক সামাজিক পৰিবৰ্তন।
তৃতীয়তে, ই ধীৰগতিত সংঘটিত হয় আৰু একাধিক প্রজন্মলৈ সময় ল’ব পাৰে।
সমালোচনাঃ
সংস্কৃতকৰণ তত্ত্বৰ কিছুমান সীমাবদ্ধতা আছে।
প্রথম, ই জাতি-প্রথাক প্রশ্নবিদ্ধ নকৰে, বৰঞ্চ তাক স্বীকাৰ কৰে। নিম্ন জাতিয়ে উচ্চ জাতিৰ অনুকৰণ কৰে মানে জাতি-ভিত্তিক শ্রেণীবিন্যাস অব্যাহত থাকে।
দ্বিতীয়তে, ই অর্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক শক্তিক যথেষ্ট গুৰুত্ব নিদিয়ে। সামাজিক মর্যাদা কেৱল আচাৰ-অনুকৰণেৰে নহয়, ইয়াত ভূমি, শিক্ষা, ৰাজনৈতিক ক্ষমতা আদি অধিক গুৰুত্বপূর্ণ।
তৃতীয়তে, ই লিংগ বৈষম্যৰ বিষয়টো উপেক্ষা কৰে। বহু ক্ষেত্ৰত উচ্চ জাতিৰ আচাৰ গ্রহণ কৰা মানে মহিলাৰ ওপৰত অধিক নিয়ন্ত্রণ আৰোপ কৰা।
চতুৰ্থতে, আধুনিক নগৰীয়া সমাজত সংস্কৃতকৰণৰ প্ৰভাৱ সীমিত, কাৰণ ইয়াত শিক্ষা, পেচা আৰু অর্থনৈতিক অৱস্থাই অধিক গুৰুত্ব লাভ কৰে।
সামগ্রিকভারে, সংস্কৃতকৰণ ভাৰতীয় সমাজত সামাজিক গতিশীলতাৰ এটা গুৰুত্বপূর্ণ ব্যাখ্যা আগবঢ়ায় যদিও ই জাতি-ব্যৱস্থাৰ গাঁঠনিক অসমতা সম্পূৰ্ণৰূপে ব্যাখ্যা কৰিব নোৱাৰে। সেয়ে ই আংশিক ব্যাখ্যামূলক তত্ত্ব হিচাপে বিবেচিত হয়।
২। পাশ্চাত্যকৰণ হৈছে কেৱল পশ্চিমীয়া পোছাক আৰু জীবনশৈলী গ্রহণ। পাশ্চাত্যকৰণৰ আন দিশ আছে নেকি? ই আধুনিকীকৰণৰ বিষয়ে কি কয় আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ‘পাশ্চাত্যকৰণ’ (Westernization) শব্দটো M. N. Srinivas-এ ব্যৱহাৰ কৰিছিল। তেওঁ ইয়াৰ অৰ্থ কেৱল পশ্চিমীয়া পোছাক-পিন্ধা বা জীৱনশৈলী গ্রহণ বুলি ধৰা নাই। ই এক ব্যাপক সামাজিক-সাংস্কৃতিক পৰিবৰ্তনৰ প্ৰক্ৰিয়া।
পাশ্চাত্যকৰণৰ বিস্তৃত দিশসমূহঃ
প্রথমতে, আধুনিক শিক্ষা প্রণালী, বিজ্ঞানমনস্কতা আৰু যুক্তিবাদৰ বিস্তাৰ।
দ্বিতীয়তে, আইন আৰু প্ৰশাসনত আধুনিক ন্যায়বিচাৰ ব্যৱস্থাৰ প্ৰৱৰ্তন।
তৃতীয়তে, ব্যক্তি-স্বাধীনতা, মানৱ অধিকাৰ, সমতা আদি মূল্যবোধৰ প্ৰসাৰ।
চতুর্থতে, সংবাদপত্র, ছপাখানা, ৰেলপথ, ডাক ব্যৱস্থা আদি আধুনিক সংযোগ মাধ্যমৰ বিকাশ।
সেয়ে পাশ্চাত্যকৰণ কেরল পোছাক-পিন্ধা বা খাদ্যাভ্যাসৰ সলনি নহয়; ই মূল্যবোধ, প্রতিষ্ঠান আৰু চিন্তাধাৰাৰ পৰিবৰ্তনো।
আধুনিকীকৰণৰ সৈতে সম্পর্কঃ
আধুনিকীকৰণ (Modernization) বুলিলে যুক্তিবাদ, বিজ্ঞানমনস্কতা, গণতন্ত্র, উদ্যোগীকৰণ, নগৰীকৰণ আদি বৈশিষ্ট্যযুক্ত সমাজলৈ অগ্ৰসৰ হোৱাক বুজায়। পাশ্চাত্যকৰণ আধুনিকীকৰণৰ এটা পথ হ’ব পাৰে, কিন্তু দুয়োটা একে নহয়।
কাৰণ আধুনিকীকৰণ মানে কেৱল পশ্চিমক অনুকৰণ কৰা নহয়; স্থানীয় পৰিস্থিতি অনুসৰি আধুনিক মূল্যবোধ গ্রহণ কৰা। ভাৰতত বহু ক্ষেত্ৰত আধুনিকীকৰণ স্থানীয় পৰম্পৰা ৰক্ষা কৰি সংঘটিত হৈছে।
সামগ্রিকভাৱে ক’ব পাৰি, পাশ্চাত্যকৰণ এক সাংস্কৃতিক প্রভাব, আনহাতে আধুনিকীকৰণ এক বিস্তৃত সামাজিক পৰিবৰ্তনৰ প্ৰক্ৰিয়া।
৩। চমু টোকা লিখা
(ক) ৰীতি-নীতি আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষকৰণ
উত্তৰঃ ‘ধৰ্মনিৰপেক্ষকৰণ’ (Secularization) বুলিলে সমাজত ধৰ্মৰ প্ৰভাৱ হ্রাস পোৱা আৰু সামাজিক-ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰত ধৰ্মৰ পৰা পৃথক সিদ্ধান্ত গ্রহণ কৰা প্ৰক্ৰিয়াক বুজায়। ৰীতি-নীতি বহু সময়ত ধর্মীয় বিশ্বাসৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। ধৰ্মনিৰপেক্ষকৰণৰ ফলত বহু ৰীতি-নীতি সামাজিক যুক্তিৰ ভিত্তিত পুনৰ ব্যাখ্যা কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, বিবাহ অনুষ্ঠান ধর্মীয় আচাৰৰ লগতে আইনী স্বীকৃতিৰ বিষয়ো হৈ পৰিছে।
(খ) জাতি আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষতা
উত্তৰঃ ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰত সকলো নাগৰিক সমান বুলি গণ্য কৰা হয়। কিন্তু ভাৰতীয় সমাজত জাতি-প্রথাই সামাজিক অসমতা সৃষ্টি কৰিছে। সংবিধানে আইনী সমতা প্রদান কৰিলেও বাস্তৱত জাতিভিত্তিক বৈষম্য সম্পূর্ণরূপে নোহোৱা হোৱা নাই। সেয়ে জাতি আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষতা মাজত এক টনা-আঁজোৰা দেখা যায়।
(গ) লিংগ আৰু সংস্কৃতকৰণ
উত্তৰঃ সংস্কৃতকৰণ প্ৰক্ৰিয়াত বহু সময়ত উচ্চ জাতিৰ আচাৰ গ্ৰহণ কৰাৰ অৰ্থ হৈছে মহিলাৰ ওপৰত অধিক নিয়ন্ত্রণ, যেনে কঠোৰ শালীনতা বিধি, চলা-ফিৰাৰ সীমাবদ্ধতা আদি। ফলত লিংগ বৈষম্য অধিক দৃঢ় হ’ব পাৰে। সেয়ে সংস্কৃতকৰণে সদায় সমতা বৃদ্ধি নকৰে; কিছুমান ক্ষেত্রত ই লিংগভিত্তিক অসমতা জোৰদাৰ কৰে।
অতিৰিক্ত প্রশ্নোত্তৰ
বহু বিকল্পধর্মী প্রশ্নোত্তৰ
১। ‘সংস্কৃতকৰণ’ শব্দটো কোনে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?
(ক) জি. এস. ঘূৰিয়ে
(খ) এম. এন. শ্রীনিবাস
(গ) আঁগুস্ত কোঁত
(ঘ) কার্ল মার্ক্স
উত্তৰঃ (খ)
২। সংস্কৃতকৰণ মূলতঃ কোন সমাজৰ সৈতে সম্পর্কিত?
(ক) খ্রীষ্টান সমাজ
(খ) হিন্দু জাতি-ব্যৱস্থা
(গ) জনজাতি সমাজ
(ঘ) নগৰ সমাজ
উত্তৰঃ (খ)
৩। পাশ্চাত্যকৰণ বুলিলে কি বুজায়?
(ক) কেৱল পশ্চিমীয়া পোছাক গ্রহণ
(খ) পশ্চিমীয়া শিক্ষা আৰু মূল্যবোধ গ্রহণ
(গ) কৃষি ব্যৱস্থা
(ঘ) গাঁও জীৱন
উত্তৰঃ (খ)
৪। ধৰ্মনিৰপেক্ষকৰণ মানে কি?
(ক) ধৰ্মৰ প্ৰসাৰ
(খ) ধৰ্মৰ ওপৰত সম্পূর্ণ নিৰ্ভৰতা
(গ) সামাজিক ক্ষেত্ৰত ধৰ্মৰ প্ৰভাৱ হ্রাস
(ঘ) ধর্মীয় শাসন
উত্তৰঃ (গ)
৫। আধুনিকীকৰণৰ এটা বৈশিষ্ট্য কি?
(ক) যুক্তিবাদ
(খ) কুসংস্কাৰ
(গ) জাতিভিত্তিক বৈষম্য
(ঘ) একনায়কত্ব
উত্তৰঃ (ক)
৬। সংস্কৃতকৰণত কোন গোটে কাক অনুকৰণ কৰে?
(ক) উচ্চ জাতিয়ে নিম্ন জাতিক
(খ) নিম্ন জাতিয়ে উচ্চ জাতিক
(গ) নগৰবাসীয়ে গাঁওবাসীক
(ঘ) পুৰুষে মহিলাক
উত্তৰঃ (খ)
৭। পাশ্চাত্যকৰণৰ ফলত কি বিস্তৃত হৈছিল?
(ক) সতীদাহ
(খ) বিজ্ঞানমনস্কতা
(গ) দাসত্ব
(ঘ) জমিদাৰী
উত্তৰঃ (খ)
৮। ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰত নাগৰিকক কেনেদৰে গণ্য কৰা হয়?
(ক) ধর্ম অনুসাৰে
(খ) জাতি অনুসাৰে
(গ) সমান নাগৰিক হিচাপে
(ঘ) লিংগ অনুসাৰে
উত্তৰঃ (গ)
৯। সংস্কৃতকৰণে কোন বিষয়টো যথেষ্ট গুৰুত্ব নিদিয়ে?
(ক) আচাৰ-ব্যৱহাৰ
(খ) অর্থনৈতিক শক্তি
(গ) ধর্মীয় প্রথা
(ঘ) খাদ্যাভ্যাস
উত্তৰঃ (খ)
১০। আধুনিকীকৰণ আৰু পাশ্চাত্যকৰণৰ সম্পর্ক কেনে?
(ক) সম্পূর্ণ একে
(খ) সম্পূর্ণ পৃথক
(গ) আংশিক সম্পর্কযুক্ত
(ঘ) কোনো সম্পর্ক নাই
উত্তৰঃ (গ)
১১। সংস্কৃতকৰণে কিমান সময় ল’ব পাৰে?
(ক) কেইদিনমান
(খ) কেইমাহমান
(গ) কেইবাটাও প্রজন্ম
(ঘ) এদিন
উত্তৰঃ (গ)
১২। পাশ্চাত্যকৰণৰ সৈতে কোনটো সম্পর্কিত?
(ক) যুক্তিবাদ
(খ) অন্ধবিশ্বাস
(গ) গাঁও প্রথা
(ঘ) বর্ণব্যৱস্থা
উত্তৰঃ (ক)
১৩। ধৰ্মনিৰপেক্ষতা ভাৰতৰ কোন দলিলত প্রতিফলিত?
(ক) ৰাজতন্ত্র
(খ) সংবিধান
(গ) পুৰাণ
(ঘ) বেদ
উত্তৰঃ (খ)
১৪। সংস্কৃতকৰণে কোন ধৰণৰ সামাজিক গতিশীলতা দেখুৱায়?
(ক) উলম্ব সামাজিক গতিশীলতা
(খ) অনুভূমিক গতিশীলতা
(গ) ৰাজনৈতিক গতিশীলতা
(ঘ) জৈৱিক গতিশীলতা
উত্তৰঃ (ক)
১৫। আধুনিকীকৰণৰ এটা ফল কি?
(ক) গণতন্ত্ৰৰ বিকাশ
(খ) সামন্ততন্ত্র
(গ) দাসত্ব
(ঘ) কুসংস্কাৰ বৃদ্ধি
উত্তৰঃ (ক)
চমু প্রশ্নোত্তৰ
১। সংস্কৃতকৰণ কি?
উত্তৰঃ নিম্ন জাতিয়ে উচ্চ জাতিৰ আচাৰ-ব্যৱহাৰ গ্ৰহণ কৰি সামাজিক মর্যাদা বৃদ্ধি কৰাৰ প্রক্রিয়া।
২। সংস্কৃতকৰণ শব্দটো কোনে ব্যৱহাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ এম. এন. শ্রীনিবাসে।
৩। পাশ্চাত্যকৰণ কি?
উত্তৰঃ পশ্চিমীয়া শিক্ষা, মূল্যবোধ আৰু প্রতিষ্ঠান গ্ৰহণ কৰাৰ প্রক্রিয়া।
৪। ধৰ্মনিৰপেক্ষতা কি?
উত্তৰঃ সকলো ধৰ্মক সমান মর্যাদা দি ৰাষ্ট্ৰ চলোৱা নীতি।
৫। আধুনিকীকৰণৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ যুক্তিবাদ আৰু বিজ্ঞানমনস্কতাৰ ভিত্তিত সমাজৰ পৰিবৰ্তন।
৬। সংস্কৃতকৰণ কিহৰ সৈতে জড়িত?
উত্তৰঃ হিন্দু জাতি-ব্যৱস্থাৰ সৈতে।
৭। পাশ্চাত্যকৰণে কোন মূল্যবোধ বিস্তাৰ কৰে?
উত্তৰঃ সমতা আৰু ব্যক্তি-স্বাধীনতা।
৮। ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰত নাগৰিকৰ পৰিচয় কি?
উত্তৰঃ আইনৰ চকুত সকলো নাগৰিক সমান।
৯। সংস্কৃতকৰণৰ এটা সীমাবদ্ধতা লিখা।
উত্তৰঃ ই জাতিভিত্তিক অসমতা সম্পূর্ণরূপে দূৰ নকৰে।
১০। আধুনিকীকৰণে কিহৰ বিস্তাৰ কৰে?
উত্তৰঃ গণতন্ত্ৰ আৰু শিক্ষা।
১১। পাশ্চাত্যকৰণ কেৱল পোছাকৰ সৈতে সম্পর্কিত নেকি?
উত্তৰঃ নহয়, ই শিক্ষা আৰু মূল্যবোধৰ সলনিৰ সৈতে জড়িত।
১২। ধৰ্মনিৰপেক্ষকৰণে কি হ্রাস কৰে?
উত্তৰঃ সামাজিক ক্ষেত্ৰত ধৰ্মৰ প্ৰভাৱ।
১৩। সংস্কৃতকৰণত কিমান সময় লাগিব পাৰে?
উত্তৰঃ কেইবাটাও প্রজন্ম সময় লাগিব পাৰে।
১৪। আধুনিকীকৰণৰ এটা সামাজিক প্রভাৱ লিখা।
উত্তৰঃ সামাজিক সমতাৰ চেতনা বৃদ্ধি।
১৫। পাশ্চাত্যকৰণৰ এটা প্রতিষ্ঠানগত প্রভাৱ লিখা।
উত্তৰঃ আধুনিক শিক্ষা প্ৰণালীৰ প্ৰৱৰ্তন।
