Class 12 Sociology Chapter 4 সামাজিক অসমতাৰ ধৰণ আৰু বৰ্জন
প্রথম খণ্ড
অধ্যায়-৪
সামাজিক অসমতাৰ ধৰণ আৰু বৰ্জন (Patterns of Social Inequality and Exclusion)
পাঠভিত্তিক প্রশ্নোত্তৰ
১। ব্যক্তিগত অসমতাতকৈ সামাজিক অসমতা কিহত পৃথক?
উত্তৰঃ ব্যক্তিগত অসমতা (Personal Inequality) বুলিলে ব্যক্তিৰ স্বাভাবিক ক্ষমতা, প্রতিভা, পৰিশ্ৰম, বুদ্ধিমত্তা, স্বাস্থ্য আদি দিশত থকা পার্থক্যক বুজায়। এইবোৰ জন্মগত বা ব্যক্তিগত পৰিশ্ৰমৰ ফলত সৃষ্টি হয়। কিন্তু সামাজিক অসমতা (Social Inequality) বুলিলে সমাজে নিৰ্মাণ কৰা নিয়ম, প্রথা, সংস্থা আৰু শক্তিৰ বণ্টনৰ ফলত এক গোট লোকে আন গোটতকৈ অধিক সুবিধা আৰু অধিকাৰ লাভ কৰা অৱস্থাক বুজায়।
সামাজিক অসমতা গঠনমূলক আৰু স্থায়ী প্রকৃতিৰ; ই কেৱল ব্যক্তিগত পার্থক্যৰ ফল নহয়, বৰং সমাজৰ স্তৰীকৰণ ব্যৱস্থাৰ ফল।
উদাহৰণস্বৰূপে, জাতি, লিংগ, শ্রেণী, ধৰ্ম আদিৰ ভিত্তিত সুযোগ-সুবিধাৰ বৈষম্য সামাজিক অসমতা। সেয়ে ব্যক্তিগত অসমতা ব্যক্তিগত ক্ষমতাৰ সৈতে জড়িত, কিন্তু সামাজিক অসমতা সমাজৰ গঠন আৰু শক্তিৰ বণ্টনৰ সৈতে জড়িত।
২। সামাজিক স্তৰীকৰণৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ সামাজিক স্তৰীকৰণ (Social Stratification) হৈছে সমাজক বিভিন্ন স্তৰ বা পৰ্যায়ত বিভক্ত কৰা ব্যৱস্থা। ইয়াৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে-
(ক) ই সামাজিক প্রকৃতিৰ; ব্যক্তিগত নহয়।
(খ) ই প্রাচীন আৰু সকলো সমাজতে বিদ্যমান।
(গ) ই স্থায়ী আৰু গঠনমূলক; সেয়েহে এক প্ৰজন্মৰ পৰা আন প্রজন্মলৈ বর্তি থাকে।
(ঘ) ই অসমতা ভিত্তিক; কিছুমানে অধিক ক্ষমতা, সম্পদ আৰু মর্যাদা পায়।
(ঙ) ই আদর্শ, বিশ্বাস আৰু মূল্যবোধৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত হয়।
(চ) ই বিভিন্ন ভিত্তিত গঠিত হয়-যেনে জাতি, শ্রেণী, লিংগ, ধর্ম, পেছা আদি।
সামাজিক স্তৰীকৰণৰ ফলত সমাজত উচ্চ-নীচ, ধনী-দৰিদ্ৰ, ক্ষমতাশালী-অক্ষম আদি বিভাজন দেখা যায়।
৩। অন্ধবিশ্বাস বা ভ্রান্ত ধাৰণা মতামত বা বিশ্বাসতকৈ কেনেকৈ পৃথক?
উত্তৰঃ অন্ধবিশ্বাস বা ভ্রান্ত ধাৰণা (Prejudice) হৈছে কোনো ব্যক্তি বা গোটৰ বিষয়ে পূর্বধাৰিত, যুক্তিহীন আৰু প্ৰমাণবিহীন নেতিবাচক মনোভাব। ই সাধাৰণতে ভুল তথ্য, গুজর বা সামাজিক ধাৰণাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
আনহাতে মতামত (Opinion) যুক্তি আৰু তথ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব পাৰে আৰু আলোচনা-সমালোচনাৰ দ্বাৰা সলনি হ’ব পাৰে। বিশ্বাস (Belief) ব্যক্তিগত বা ধর্মীয় আস্থাৰ সৈতে জড়িত। অন্ধবিশ্বাস সাধাৰণতে কঠোৰ, অযুক্তিক আৰু পক্ষপাতদুষ্ট; কিন্তু মতামত আৰু বিশ্বাস আলোচনা আৰু অভিজ্ঞতাৰ দ্বাৰা পৰিবৰ্তনযোগ্য।
৪। সামাজিক বর্জন মানে কি?
উত্তৰঃ সামাজিক বর্জন (Social Exclusion) বুলিলে কোনো ব্যক্তি বা গোটক সমাজৰ মূল সোঁতত অংশগ্ৰহণৰ পৰা বঞ্চিত কৰা প্ৰক্ৰিয়াক বুজায়। ইয়াৰ ফলত সেই গোটে শিক্ষা, স্বাস্থ্য, নিযুক্তি, ৰাজনৈতিক অংশগ্রহণ আদি ক্ষেত্রত সুযোগ নাপায়। উদাহৰণস্বৰূপে, দলিত, আদিবাসী বা সংখ্যালঘু গোটক সমাজৰ মুখ্য সম্পদ আৰু অধিকাৰৰ পৰা বঞ্চিত কৰা সামাজিক বৰ্জনৰ উদাহৰণ। সামাজিক বর্জন কেবল আর্থিক নহয়; ই সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক বঞ্চনাও অন্তর্ভুক্ত কৰে।
৫। বর্তমান সমাজত জাতি আৰু অর্থনৈতিক অসমতাৰ মাজত সম্পৰ্ক কেনেধৰণৰ?
উত্তৰঃ বর্তমান সমাজত জাতি (Caste) আৰু অর্থনৈতিক অসমতাৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সম্পর্ক দেখা যায়। ঐতিহাসিকভাবে নিম্নজাতিৰ লোকসকলক শিক্ষা, সম্পত্তি, ভাল পেছা আদিৰ পৰা বঞ্চিত কৰা হৈছিল। ফলত তেওঁলোক আর্থিকভাবে দুর্বল হৈ পৰিছিল। যদিও আধুনিকীকৰণ আৰু সংবিধানিক সুৰক্ষাৰ ফলত কিছু পৰিবৰ্তন হৈছে, তথাপিও বহু ক্ষেত্রত নিম্নজাতিৰ লোকসকল আর্থিকভাবে পিছপৰা। অর্থাৎ জাতিগত অসমতাই অর্থনৈতিক অসমতাক শক্তিশালী কৰে। অৱশ্যে সকলো নিম্নজাতিৰ লোক দৰিদ্ৰ নহয় আৰু সকলো উচ্চজাতিৰ লোক ধনী নহয়; কিন্তু সামগ্রিকভাবে দুয়োৰে মাজত ঐতিহাসিক আৰু গঠনমূলক সম্পর্ক বিদ্যমান।
৬। অস্পৃশ্যতা কি?
উত্তৰঃ অস্পৃশ্যতা (Untouchability) হৈছে এনে এক সামাজিক প্রথা য’ত কিছুমান জাতিক “অশুচি” বুলি গণ্য কৰি তেওঁলোকৰ সৈতে শাৰীৰিক আৰু সামাজিক সংস্পর্শ এবা হয়। ভাৰতত ই মূলতঃ নিম্নজাতি বা দলিতসকলৰ ক্ষেত্ৰত প্রযোজ্য আছিল। ভাৰতীয় সংবিধানৰ ১৭ নং অনুচ্ছেদত অস্পৃশ্যতা নিষিদ্ধ ঘোষণা কৰা হৈছে। অস্পৃশ্যতা সামাজিক বৈষম্য আৰু মানবাধিকাৰৰ স্পষ্ট লংঘন।
৭। জাতি ভিত্তিক বৈষম্য নির্মূলকৰণৰ বাবে গ্রহণ কৰা আঁচনিসমূহৰ বিষয়ে বর্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ জাতি ভিত্তিক বৈষম্য নির্মূল কৰিবলৈ ভাৰত চৰকাৰে কেইবাটাও সাংবিধানিক আৰু আইনগত ব্যৱস্থা গ্রহণ কৰিছে।
(ক) ভাৰতীয় সংবিধানত সমতা অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ১৪-১৮) নিশ্চিত কৰা হৈছে।
(খ) ১৭ নং অনুচ্ছেদত অস্পৃশ্যতা বিলুপ্ত ঘোষণা কৰা হৈছে।
(গ) অনুসূচিত জাতি আৰু অনুসূচিত জনজাতিৰ বাবে শিক্ষা, চাকৰি আৰু বিধানসভাত সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে।
(ঘ) SC, ST Atrocities Act, 1989 জৰিয়তে দলিত আৰু আদিবাসীৰ ওপৰত অত্যাচাৰ প্রতিহত কৰা হয়।
(ঙ) বৃত্তি, হোষ্টেল, বিশেষ উন্নয়ন আঁচনি আদি ৰূপায়ণ কৰা হৈছে।
এই ব্যবস্থাসমূহে সামাজিক ন্যায় আৰু সমতা প্রতিষ্ঠাৰ লক্ষ্য লৈ কাম কৰে।
৮। অন্যান্য পিছপৰা জাতিসমূহ দলিত বা অনুসূচিত জাতিতকৈ কেনেধৰণে পৃথক?
উত্তৰঃ অন্যান্য পিছপৰা জাতিসমূহ (OBC) সাধাৰণতে সামাজিক আৰু শৈক্ষিকভাবে পিছপৰা, কিন্তু তেওঁলোক ঐতিহাসিকভাবে “অস্পৃশ্য” হিচাপে গণ্য হোৱা নাছিল। আনহাতে অনুসূচিত জাতি (SC) বা দলিতসকল অস্পৃশ্যতা আৰু কঠোৰ সামাজিক বৈষম্যৰ সন্মুখীন হৈছিল। OBC-সকলৰ সামাজিক অবস্থা SC-সকলতকৈ তুলনামূলকভাবে কিছু উন্নত আছিল। সেয়ে দুয়ো গোটেই সংৰক্ষণৰ সুবিধা পায় যদিও ঐতিহাসিক অভিজ্ঞতা আৰু সামাজিক অবস্থা পৃথক।
৯। সাম্প্রতিক সময়ত আদিবাসীসকলৰ মুখ্য বিষয় বা সমস্যাসমূহ কি?
উত্তৰঃ সাম্প্ৰতিক সময়ত আদিবাসীসকলৰ মুখ্য সমস্যাসমূহ হৈছে
(ক) ভূমি আৰু বন অধিকাৰৰ হ্ৰাস
(খ) উন্নয়ন প্রকল্পৰ ফলত স্থানচ্যুতি
(গ) দাৰিদ্র্য আৰু শিক্ষাৰ অভাৱ
(ঘ) সাংস্কৃতিক পৰিচয় সংকট
(ঙ) স্বাস্থ্য আৰু পুষ্টিৰ সমস্যা উন্নয়ন নীতিত তেওঁলোকৰ অংশগ্রহণ নিশ্চিত নোহোৱাটোও এটা গুৰুত্বপূর্ণ সমস্যা।
১০। ইতিহাসৰ পৰা নাৰীবাদী আন্দোলনে কোনবিলাক বিষয় তুলি ধৰিছে?
উত্তৰঃ নাৰীবাদী আন্দোলনে (Feminist Movement) ইতিহাসৰ পৰা লিংগ বৈষম্য, সম্পত্তিৰ অধিকাৰ, শিক্ষাৰ অধিকাৰ, ৰাজনৈতিক ভোটাধিকাৰ, সমমজুৰি, ঘৰুৱা হিংসা, যৌন হাৰাশাস্তি আদি বিষয় তুলি ধৰিছে। নাৰীবাদে পিতৃতান্ত্রিক সমাজ ব্যবস্থাক সমালোচনা কৰি নাৰীৰ সমান অধিকাৰ আৰু মর্যাদা প্রতিষ্ঠাৰ দাবী জনাই আহিছে।
১১। কেনেধৰণৰ প্ৰসংগত শাৰীৰিক অক্ষমতাক দৈহিকতকৈ সামাজিক বিষয় হিচাপে গণ্য কৰিব পাৰি?
উত্তৰঃ শাৰীৰিক অক্ষমতা (Disability) কেৱল ব্যক্তিৰ দৈহিক সীমাবদ্ধতা নহয়; বহু ক্ষেত্রত ই সামাজিক বিষয়। যদি সমাজে প্রয়োজনীয় সুবিধা যেনে ৰেম্প, বিশেষ শিক্ষা, সহায়ক সঁজুলি, অন্তর্ভুক্তিমূলক নীতি-আদি সুবিধা প্রদান নকৰে, তেন্তে অক্ষম ব্যক্তি বঞ্চিত হয়। অর্থাৎ বাধা কেৱল দেহত নহয়, সমাজৰ গঠন আৰু মনোভাবত থাকে। সেয়ে আধুনিক সমাজত অক্ষমতাক “Social Model of Disability” অনুসৰি সামাজিক বাধাৰ ফল বুলি গণ্য কৰা হয়।
অতিৰিক্ত প্রশ্নোত্তৰ
বহু বিকল্পধর্মী প্রশ্নোত্তৰ
প্রঃ সামাজিক অসমতা মূলতঃ কিহৰ ফল?
(ক) ব্যক্তিগত প্রতিভা
(খ) সমাজৰ গঠনমূলক ব্যবস্থা
(গ) শাৰীৰিক শক্তি
(ঘ) ব্যক্তিগত ইচ্ছা
উত্তৰঃ (খ)
প্রঃ সামাজিক স্তৰীকৰণ কিহৰ সৈতে সম্পর্কিত?
(ক) ব্যক্তিগত বুদ্ধিমত্তা
(খ) সামাজিক স্তৰ বিভাজন
(গ) জৈৱিক পার্থক্য
(ঘ) ব্যক্তিগত ৰুচি
উত্তৰঃ (খ)
প্রঃ অস্পৃশ্যতা ভাৰতীয় সংবিধানৰ কোন অনুচ্ছেদত নিষিদ্ধ কৰা হৈছে?
(ক) ১৪ নং অনুচ্ছেদ
(খ) ১৫ নং অনুচ্ছেদ
(গ) ১৭ নং অনুচ্ছেদ
(ঘ) ১৯ নং অনুচ্ছেদ
উত্তৰঃ (গ)
প্রঃ সামাজিক বৰ্জনৰ ফলত কিহত বঞ্চনা দেখা যায়?
(ক) কেৱল আর্থিক ক্ষেত্রত
(খ) কেৱল ৰাজনৈতিক ক্ষেত্রত
(গ) শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু নিযুক্তিত
(ঘ) কেবল ধর্মীয় ক্ষেত্রত
উত্তৰঃ (গ)
প্রঃ জাতিভিত্তিক ব্যবস্থা কোন প্ৰকাৰৰ স্তৰীকৰণ?
(ক) মুক্ত স্তৰীকৰণ
(খ) বদ্ধ স্তৰীকৰণ
(গ) সাম্যবাদী স্তৰীকৰণ
(ঘ) আধুনিক স্তৰীকৰণ
উত্তৰঃ (খ)
প্রঃ ‘Prejudice’ শব্দৰ অসমীয়া অর্থ কি?
(ক) মতামত
(খ) বিশ্বাস
(গ) অন্ধবিশ্বাস বা ভ্রান্ত ধাৰণা
(ঘ) সিদ্ধান্ত
উত্তৰঃ (গ)
প্রঃ SC আৰু ST-সকলৰ সুৰক্ষাৰ বাবে প্রণয়ন কৰা আইনখন কোনটো?
(ক) Right to Education Act
(খ) SC, ST (Prevention of Atrocities) Act, 1989
(গ) Forest Act
(ঘ) Panchayati Raj Act
উত্তৰঃ (খ)
প্রঃ অন্যান্য পিছপৰা জাতিসমূহক চমুকৈ কি বুলি কোৱা হয়?
(ক) SC
(খ) ST
(গ) OBC
(ঘ) GEN
উত্তৰঃ (গ)
প্রঃ সামাজিক স্তৰীকৰণৰ এটা মুখ্য বৈশিষ্ট্য কি?
(ক) ই অস্থায়ী
(খ) ই সমতাভিত্তিক
(গ) ই অসমতাভিত্তিক
(ঘ) ই ব্যক্তিগত
উত্তৰঃ (গ)
প্রঃ আদিবাসীসকলৰ ভূমি অধিকাৰৰ সৈতে সম্পর্কিত আইনখন কোনটো?
(ক) Forest Rights Act, 2006
(খ) RTI Act
(গ) MGNREGA
(ঘ) Consumer Protection Act
উত্তৰঃ (ক)
প্রঃ নাৰীবাদী আন্দোলনৰ মূল লক্ষ্য কি?
(ক) ৰাজনৈতিক আধিপত্য
(খ) লিংগ সমতা
(গ) ধর্মীয় সংস্কাৰ
(ঘ) জাতিগত আধিপত্য
উত্তৰঃ (খ)
প্রঃ সামাজিক অসমতা কিহৰ সৈতে জড়িত?
(ক) শক্তি আৰু সম্পদৰ অসম বণ্টন
(খ) ব্যক্তিগত ৰুচি
(গ) দৈহিক গঠন
(ঘ) বয়স
উত্তৰঃ (ক)
প্রঃ অক্ষমতাক সামাজিক বিষয় বুলি কিয় কোৱা হয়?
(ক) ই কেৱল শাৰীৰিক সমস্যা
(খ) সমাজৰ বাধাৰ ফলত বঞ্চনা ঘটে
(গ) ই জন্মগত নহয়
(ঘ) ই ব্যক্তিগত সমস্যা
উত্তৰঃ (খ)
প্রঃ সংৰক্ষণ নীতিৰ মূল উদ্দেশ্য কি?
(ক) বৈষম্য বৃদ্ধি কৰা
(খ) সামাজিক ন্যায় প্রতিষ্ঠা কৰা
(গ) ধনীসকলক সহায় কৰা
(ঘ) ব্যক্তিগত উন্নতি ৰোধ কৰা
উত্তৰঃ (খ)
প্রঃ সামাজিক বর্জন প্রক্রিয়া সাধাৰণতে কেনে?
(ক) অন্তর্ভুক্তিমূলক
(খ) সমতাভিত্তিক
(গ) বঞ্চনামূলক
(ঘ) সাম্যবাদী
উত্তৰঃ (গ)
চমু প্রশ্নোত্তৰ
১। সামাজিক অসমতা কি?
উত্তৰঃ সমাজত সম্পদ, মর্যাদা আৰু ক্ষমতাৰ অসম বণ্টনৰ অৱস্থাক সামাজিক অসমতা কোৱা হয়।
২। সামাজিক স্তৰীকৰণ বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰঃ সমাজক বিভিন্ন স্তৰ বা পৰ্যায়ত বিভক্ত কৰাৰ ব্যবস্থাক সামাজিক স্তৰীকৰণ বুজায়।
৩। অস্পৃশ্যতা কি?
উত্তৰঃ কিছুমান জাতিক অশুচি বুলি গণ্য কৰি সামাজিক সংস্পর্শ এৰাৰ প্ৰথাক অস্পৃশ্যতা বুলি কোৱা হয়।
৪। সামাজিক বর্জন মানে কি?
উত্তৰঃ কোনো ব্যক্তি বা গোটক সমাজৰ মুখ্য সোঁতত অংশগ্ৰহণৰ পৰা বঞ্চিত কৰাৰ প্রক্রিয়াক সামাজিক বৰ্জন বুজায়। ইয়াৰ ফলত শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু নিযুক্তিৰ সুযোগ হ্রাস পায়।
৫। অন্ধবিশ্বাস কি?
উত্তৰঃ যুক্তি বা প্রমাণ নথকা পূৰ্বধাৰিত নেতিবাচক মনোভাৱক অন্ধবিশ্বাস কোৱা হয়।
৬। জাতিভিত্তিক স্তৰীকৰণ কিহৰ উদাহৰণ?
উত্তৰঃ ই বদ্ধ স্তৰীকৰণৰ উদাহৰণ।
৭। সংবিধানৰ ১৭ নং অনুচ্ছেদ কিহৰ সৈতে জড়িত?
উত্তৰঃ ই অস্পৃশ্যতা বিলুপ্তিৰ সৈতে জড়িত।
৮। OBC মানে কি?
উত্তৰঃ Other Backward Classes অর্থাৎ সামাজিক আৰু শৈক্ষিকভাবে পিছপৰা জাতিসমূহ।
৯। নাৰীবাদী আন্দোলনৰ এটা মুখ্য দাবী উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ নাৰীসকলৰ সমান অধিকাৰ নিশ্চিত কৰা।
১০। আদিবাসীসকলৰ এটা মুখ্য সমস্যা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ ভূমি অধিকাৰৰ হ্রাস।
১১। সামাজিক অসমতা আৰু অর্থনৈতিক অসমতাৰ সম্পর্ক কি?
উত্তৰঃ সামাজিক বৈষম্যই অর্থনৈতিক সুযোগ সীমিত কৰে; ফলত নিম্ন সামাজিক গোটসমূহ আর্থিকভাবে পিছপৰা হৈ থাকে।
১২। সামাজিক স্তৰীকৰণৰ এটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ ই অসমতাভিত্তিক।
১৩। SC, ST Atrocities Act কেতিয়া প্রণয়ন কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৮৯ চনত।
১৪। সামাজিক বৰ্জনৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ দলিতসকলক মন্দিৰত প্ৰৱেশ কৰাৰ পৰা বঞ্চিত কৰা।
১৫। অক্ষমতাৰ সামাজিক মডেল বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰঃ অক্ষমতাক কেবল ব্যক্তিগত দৈহিক সীমাবদ্ধতা নহয়, সমাজৰ গঠন আৰু বাধাৰ ফল বুলি ব্যাখ্যা কৰা ধাৰণাক অক্ষমতাৰ সামাজিক মডেল কোৱা হয়।
