Class 12 Sociology Chapter 11 সামাজিক আন্দোলন
দ্বিতীয় খণ্ড
ভাৰতত সামাজিক পৰিৱৰ্তন আৰু বিকাশ
অধ্যায়-৫
সামাজিক আন্দোলন (Social Movement)
পাঠভিত্তিক প্রশ্নোত্তৰ
১। তোমালোকে এনে এখন সমাজৰ কল্পনা কৰা-য’ত কোনো সামাজিক আন্দোলন হোৱা নাই।
উত্তৰঃ এখন সমাজত যদি কোনো সামাজিক আন্দোলন নাথাকে, তেন্তে সেই সমাজত অন্যায়, বৈষম্য আৰু শোষণৰ বিৰুদ্ধে সংগঠিত প্রতিবাদ নাথাকিব। ফলস্বৰূপে-
সামাজিক অসাম্য স্থায়ী হৈ থাকিব।
মহিলাৰ, শ্ৰমিকৰ আৰু জনজাতিৰ দৰে বঞ্চিত গোটৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত নহ’ব।
গণতান্ত্রিক চেতনা দুর্বল হ’ব।
সামাজিক পৰিৱৰ্তন মন্থৰ বা প্রায় বন্ধ হৈ থাকিব।
এতেকে, সামাজিক আন্দোলন সমাজত ন্যায়, সমতা আৰু অধিকাৰ সচেতনতা বৃদ্ধিৰ বাবে অত্যাৱশ্যক।
২। চমু টোকা
(ক) নাৰী আন্দোলন
উত্তৰঃ নাৰী আন্দোলন হৈছে মহিলাসকলৰ সমঅধিকাৰ, শিক্ষাৰ সুযোগ, সম্পত্তিৰ অধিকাৰ, ৰাজনৈতিক অংশগ্রহণ আৰু লিংগ বৈষম্যৰ অৱসানৰ বাবে সংগঠিত আন্দোলন। ভাৰতত বিধবাৰ পুনর্বিবাহ, সতীদাহ প্রথা নিষিদ্ধকৰণ আদি পুৰণি আন্দোলনৰ পৰা আৰম্ভকৰি আধুনিক সময়ত গার্হস্থ্য হিংসা, কর্মস্থলত যৌন হয়ৰানি আদিৰ বিৰুদ্ধে আন্দোলন দেখা যায়।
(খ) জনজাতীয় আন্দোলন
উত্তৰঃ জনজাতীয় আন্দোলন মূলত ভূমিৰ অধিকাৰ, বনসম্পদ ব্যৱহাৰৰ অধিকাৰ, সাংস্কৃতিক স্বতন্ত্র্য আৰু ৰাজনৈতিক স্বীকৃতিৰ বাবে সংগঠিত হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, বিভিন্ন অঞ্চলত স্বায়ত্তশাসনৰ দাবীত জনজাতীয় আন্দোলন গঢ় লৈ উঠিছে।
৩। ভাৰতবৰ্ষত পুৰণি সামাজিক আন্দোলন আৰু নতুন সামাজিক আন্দোলনৰ মাজত পার্থক্য নিৰ্ণয় কৰাটো যথেষ্ট কঠিন কৰাম। এই বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পুৰণি সামাজিক আন্দোলনসমূহ সাধাৰণতে ঔপনিৱেশিক শাসন আৰু আর্থ-সামাজিক শোষণৰ বিৰুদ্ধে সংগঠিত হৈছিল। এইবোৰত মূলত শ্রেণীসংগ্রাম, ভূমি অধিকাৰ আৰু জাতীয় মুক্তিৰ বিষয় মুখ্য আছিল।
নতুন সামাজিক আন্দোলনসমূহে পৰিচয় (identity), পৰিৱেশ, লিংগ সমতা, মানৱ অধিকাৰ আদি বিষয়ক অধিক গুৰুত্ব দিয়ে। এইবোৰত কেৱল আর্থিক শোষণ নহয়, সাংস্কৃতিক আৰু সামাজিক স্বীকৃতিৰ বিষয়ো অন্তর্ভুক্ত থাকে।
কিন্তু বাস্তৱ ক্ষেত্রত দুয়োৰ মাজত স্পষ্ট সীমাৰেখা আঁকিব পৰা কঠিন, কিয়নো বহু আন্দোলনে আর্থিক আৰু পৰিচয়-দুয়ো দিশ সাঁঙুৰি লয়।
৪। প্ৰায়বোৰ পাৰিপাৰ্শ্বিক আন্দোলনেই বেছিভাগ সময়ত অর্থনৈতিক আৰু পৰিচয় বিষয়ক দিশ সাঁঙুৰি লয়। এই সম্পর্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পাৰিপাৰ্শ্বিক আন্দোলনসমূহ (যেনে বন সংৰক্ষণ, নদী সংৰক্ষণ) সাধাৰণতে পৰিৱেশ ৰক্ষাৰ উদ্দেশ্যে আৰম্ভ হয়। কিন্তু ইয়াৰ লগত আর্থিক দিশ জড়িত থাকে, কিয়নো স্থানীয় লোকসকলৰ জীৱিকা বন আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
একেসময়ে, এই আন্দোলনসমূহত পৰিচয় বিষয়ক দিশো থাকে-বিশেষকৈ জনজাতীয় সমাজৰ বাবে বনভূমি তেওঁলোকৰ সংস্কৃতি আৰু পৰিচয়ৰ অংশ। সেয়ে পাৰিপার্শ্বিক আন্দোলন অর্থনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক অধিকাৰৰ সংগমস্থল।
৫। কৃষক আন্দোলন আৰু নব্য-কৃষক আন্দোলনৰ মাজৰ পাৰ্থক্য বিচাৰ কৰা। উত্তৰঃ কৃষক আন্দোলন আৰু নব্য-কৃষক আন্দোলনৰ মাজৰ পাৰ্থক্য-
কৃষক আন্দোলন
মূল লক্ষ্যঃ ভূমি অধিকাৰ, খাজনা হ্রাস
সময়কালঃ ঔপনিবেশিক আৰু প্ৰাৰম্ভিক স্বাধীনতা কাল
নেতৃত্বঃ ৰাজনৈতিক দল বা সংগঠন
বিষয়বস্তুঃ জমিদাৰী ব্যৱস্থাৰ বিৰুদ্ধে
নব্য-কৃষক আন্দোলন
মূল লক্ষ্যঃ ন্যায্য মূল্য, ঋণ মুকলি, বজাৰ সুৰক্ষা।
সময়কালঃ ১৯৮০ চনৰ পিছৰ সময়।
নেতৃত্বঃ স্বাধীন কৃষক সংগঠন।
বিষয়বস্তুঃ বিশ্বায়ন আৰু উদাৰীকৰণৰ প্ৰভাৱ।
সাৰাংশত, কৃষক আন্দোলন মূলত ভূমি আৰু শোষণৰ বিৰুদ্ধে, আনহাতে নব্য-কৃষক আন্দোলন বজাৰ ব্যৱস্থা আৰু কৃষি নীতিৰ বিৰুদ্ধে সংগঠিত।
অতিৰিক্ত প্রশ্নোত্তৰ
বহু বিকল্পধর্মী প্রশ্নোত্তৰ
১। সামাজিক আন্দোলনৰ মুখ্য উদ্দেশ্য কি?
(ক) বিনোদন প্রদান কৰা
(খ) সামাজিক পৰিৱৰ্তন আনয়ন কৰা
(গ) বাণিজ্য বৃদ্ধি কৰা
(ঘ) ব্যক্তিগত লাভ কৰা
উত্তৰঃ (খ)
২। নাৰী আন্দোলনৰ মুখ্য লক্ষ্য কি?
(ক) ৰাজনৈতিক শাসন লাভ
(খ) লিংগ সমতা প্রতিষ্ঠা
(গ) শিল্প বিকাশ
(ঘ) শিক্ষাৰ বিৰোধিতা
উত্তৰঃ (খ)
৩। জনজাতীয় আন্দোলন সাধাৰণতে কিহৰ সৈতে জড়িত?
(ক) বন আৰু ভূমিৰ অধিকাৰ
(খ) বিদেশ ভ্রমণ
(গ) উদ্যোগ স্থাপন
(ঘ) নগৰ উন্নয়ন
উত্তৰঃ (ক)
৪। নতুন সামাজিক আন্দোলনসমূহে কিহক অধিক গুৰুত্ব দিয়ে?
(ক) কেৱল ৰাজনীতি
(খ) কেবল অর্থনীতি
(গ) পৰিচয় আৰু অধিকাৰ
(ঘ) সামৰিক শক্তি
উত্তৰঃ (গ)
৫। পাৰিপাৰ্শ্বিক আন্দোলনৰ এটা মুখ্য বিষয় কি?
(ক) শিল্পায়ন বৃদ্ধি
(খ) বন সংৰক্ষণ
(গ) সামৰিক প্রশিক্ষণ
(ঘ) কৰ বৃদ্ধি
উত্তৰঃ (খ)
৬। কৃষক আন্দোলনৰ মুখ্য দাবী কি আছিল?
(ক) উচ্চ কৰ
(খ) জমিদাৰী প্ৰথাৰ সমৰ্থন
(গ) ভূমি অধিকাৰ আৰু ন্যায্য খাজনা
(ঘ) বিদেশী পুঁজি বৃদ্ধি
উত্তৰঃ (গ)
৭। নব্য-কৃষক আন্দোলন কিহৰ বিৰুদ্ধে সংগঠিত হৈছিল?
(ক) বিশ্বায়ন আৰু বজাৰ নীতি
(খ) শিক্ষা ব্যবস্থা
(গ) স্বাস্থ্য ব্যৱস্থা
(ঘ) পর্যটন
উত্তৰঃ (ক)
৮। সামাজিক আন্দোলন নাথাকিলে সমাজত কি হ’ব পাৰে?
(ক) সমতা বৃদ্ধি
(খ) বৈষম্য বৃদ্ধি
(গ) অধিক গণতন্ত্র
(ঘ) উন্নয়ন বৃদ্ধি
উত্তৰঃ (খ)
চমু প্রশ্নোত্তৰ
১। সামাজিক আন্দোলন বুলিলে কি বুজা যায়?
উত্তৰঃ সমাজত অন্যায় বা বৈষম্য দূৰ কৰাৰ বাবে সংগঠিত প্রচেষ্টা।
২। নাৰী আন্দোলনৰ এটা লক্ষ্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ মহিলাসকলৰ সমঅধিকাৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰা।
৩। জনজাতীয় আন্দোলনৰ এটা কাৰণ লিখা।
উত্তৰঃ বন আৰু ভূমিৰ অধিকাৰ ৰক্ষা কৰা।
৪। নতুন সামাজিক আন্দোলনৰ এটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ পৰিচয় আৰু মানৱ অধিকাৰৰ ওপৰত গুৰুত্ব প্রদান কৰে।
৫। পাৰিপাৰ্শ্বিক আন্দোলন কিয় গঢ় লৈ উঠে?
উত্তৰঃ পৰিৱেশ ৰক্ষা আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদ সংৰক্ষণৰ বাবে।
৬। কৃষক আন্দোলন কিহৰ বিৰুদ্ধে হৈছিল?
উত্তৰঃ জমিদাৰী শোষণ আৰু উচ্চ খাজনাৰ বিৰুদ্ধে।
৭। নব্য-কৃষক আন্দোলনৰ এটা দাবী লিখা।
উত্তৰঃ কৃষিজ সামগ্ৰীৰ ন্যায্য মূল্য নিশ্চিত কৰা।
৮। সামাজিক আন্দোলন সমাজৰ বাবে কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰঃ ই সমাজত ন্যায়, সমতা আৰু অধিকাৰ সচেতনতা বৃদ্ধি কৰে।
