Class 12 Sociology Chapter 10 নগৰীয়া সমাজত পৰিৱৰ্তন আৰু উন্নয়ন
দ্বিতীয় খণ্ড
ভাৰতত সামাজিক পৰিৱৰ্তন আৰু বিকাশ
অধ্যায়-৪
নগৰীয়া সমাজত পৰিৱৰ্তন আৰু উন্নয়ন (Changes and Development in Industrial Society)
পাঠভিত্তিক প্রশ্নোত্তৰ
১। তোমালোকৰ চৌপাশে দেখা বৃত্তিবোৰৰ পৰা যিকোনো এটা বাছনি কৰা আৰু তলত লিখিত দিশবোৰ দ্বাৰা বৰ্ণনা কৰাঃ
(ক) শ্রমিক বাহিনীৰ সামাজিক বিন্যাস- জাতি, লিঙ্গ, বয়স, ধর্ম;
(খ) শ্রম প্রক্রিয়া কেনেদৰে কাৰ্য সম্পাদন হয়;
(গ) পাৰিশ্ৰমিক আৰু অন্যান্য সা-সুবিধা;
(ঘ) কৰ্মক্ষেত্ৰত পৰিৱেশ সুৰক্ষা, জিৰণি সময়, কামৰ সময়সীমা ইত্যাদি;
উত্তৰঃ পেছা বাছনিঃ ইটা-ভাটা-শ্রমিক
(ক) শ্রমিক বাহিনীৰ সামাজিক বিন্যাস (জাতি, লিঙ্গ, বয়স, ধর্ম)
ইটা-ভাটাত সাধাৰণতে গ্রাম্য অঞ্চলৰ ভূমিহীন বা স্বল্পভূমিধাৰী লোকসকল কাম কৰে। অধিকাংশ শ্রমিক নিম্ন আয় শ্ৰেণীৰ আৰু বহুসময়ত অনুসূচীত জাতি বা জনজাতিৰ হয়।
লিঙ্গঃ পুৰুষ আৰু মহিলা দুয়ো কাম কৰে; মহিলা শ্রমিকেও সমান শ্রম কৰে যদিও পাৰিশ্রমিক কম পায়।
বয়সঃ প্রায় ১৮-৫০ বছৰ বয়সৰ লোক বেছি দেখা যায়; কিছুমান ক্ষেত্ৰত কিশোৰ-কিশোৰীও যুক্ত হয়।
অঞ্চলঃ বহু শ্রমিক অন্য ৰাজ্যৰ পৰা প্ৰব্ৰজন কৰি আহে।
ধর্মঃ বিভিন্ন ধৰ্মৰ লোক থাকিলেও আর্থিক অৱস্থা হৈছে মুখ্য নির্ধাৰক।
(খ) শ্রম প্রক্রিয়া
মাটি সংগ্ৰহ কৰি পানীৰে মিহলাই ঠাঁচত ভৰাই ইটা তৈয়াৰ কৰা হয়। তাৰ পিছত ৰ’দত শুকুৱাই ভাটাত পুৰি মজবুত কৰা হয়। কামবোৰ সাধাৰণতে দলবদ্ধ কৰা হয়-কোনোরে মাটি প্রস্তুত কৰে, কোনোৱাই ঠাঁচ দিয়ে, কোনোৱাই বহন কৰে, কোনোৱা ভাটাত পুবে।
(গ) পাৰিশ্ৰমিক আৰু অন্যান্য সুবিধা
অধিকাংশ ক্ষেত্রত দৈনিক মজুৰি বা পিচ-ৰেট (প্রতি হাজাৰ ইটা অনুসাৰে) মজুৰি দিয়া হয়। সামাজিক সুৰক্ষা, চিকিৎসা সুবিধা বা পেঞ্চন সাধাৰণতে নাথাকে। কেতিয়াবা মালিকে অগ্রিম ধন দিয়ে, যাৰ বাবে শ্রমিক ঋণ-বন্ধনত পৰে।
(ঘ) কৰ্মক্ষেত্ৰৰ পৰিবেশ
দীঘলীয়া সময় (১০-১২ ঘণ্টা) কাম কৰিবলগীয়া হয়। গৰম, ধূলি আৰু ধোঁৱা অধিক থাকে। সুৰক্ষা ব্যৱস্থা সীমিত। জিৰণি সময় কম আৰু স্বাস্থ্যঝুঁকি বেছি।
অথবা
২। বন্ধনীবোৰত বৰ্ণনা কৰা ইটাৰ নিৰ্মাণকাৰ্য, বিড়ি বনোৱা, ছফ্টৱেৰ ইঞ্জিনিয়াৰিং বা খনিত কাম কৰা শ্ৰমিকসকলৰ সামাজিক বিন্যাস বর্ণনা কৰা। তেওঁলোকে কেনেধৰণৰ পৰিবেশত কাম কৰে আৰু কেনে সুবিধা লাভ কৰে? মাধুৰ দৰে ছোৱালীয়ে তেওঁলোকৰ কামৰ সন্দৰ্ভত কেনেদৰে ভাবে?
উত্তৰঃ বিড়ি বনোৱা শ্ৰমিকসকলৰ সামাজিক বিন্যাস বিড়ি উদ্যোগত সাধাৰণতে মহিলা আৰু ঘৰুৱা শ্রমিক অধিক থাকে। বহু ক্ষেত্রত নিম্ন আয়শ্রেণীৰ, সংখ্যালঘু বা পিছপৰা জাতিৰ লোক জড়িত থাকে। কামটো অধিকাংশ সময় ঘৰতেই কৰা হয়।
পৰিবেশঃ ঘৰভিত্তিক উৎপাদন; পাত আৰু তামাক গোটাই বিড়ি বান্ধি কোম্পানীক যোগান ধৰা হয়।
সুবিধাঃ প্রতি হাজাৰ বিড়ি অনুসাৰে মজুৰি; স্থায়ী নিয়োগ নাথাকে; স্বাস্থ্য সমস্যা (শ্বাস-প্রশ্বাসজনিত ৰোগ) দেখা যায়।
মাধুৰ দৰে ছোৱালীৰ দৃষ্টিভংগীঃ তেওঁ হয়তো এই কামক আৱশ্যকীয় জীৱিকা হিচাপে দেখে, কিন্তু শিক্ষা লাভ কৰি বিকল্প পেছাত যাব বিচাৰে। কামটো কষ্টকৰ আৰু কম পাৰিশ্ৰমিকৰ বাবে তেওঁ ইয়াক স্থায়ী সমাধান বুলি নাভাবে।
৩। ভাৰতবৰ্ষত উদাৰীকৰণ নীতিয়ে নিয়োগ পদ্ধতিত কেনে প্রভাব পেলাইছে?
উত্তৰঃ ভাৰতবৰ্ষত উদাৰীকৰণ নীতিৰ নিয়োগ পদ্ধতিত প্রভাৱসমূহ-
১৯৯১ চনৰ অৰ্থনৈতিক উদাৰীকৰণ নীতি প্ৰৱৰ্তনৰ পিছত নিয়োগ পদ্ধতিত গুৰুত্বপূর্ণ পৰিৱৰ্তন হয়।
1. বেচৰকাৰীকৰণ বৃদ্ধি – চৰকাৰী খণ্ডৰ ঠাইত বেচৰকাৰী খণ্ডত নিয়োগ বাঢ়ে।
2. চুক্তিভিত্তিক নিয়োগ – স্থায়ী চাকৰিৰ পৰিবৰ্তে চুক্তিভিত্তিত চাকৰি বৃদ্ধি।
3. আইটি আৰু সেৱা খণ্ডৰ বিস্তাৰ – নতুন কর্মসংস্থাপন সৃষ্টি।
4. অসংগঠিত খণ্ডৰ বৃদ্ধি – চাকৰিৰ সুৰক্ষা কমে।
5. দক্ষতা-ভিত্তিক বজাৰ – উচ্চ শিক্ষিত আৰু দক্ষ লোকৰ চাহিদা বৃদ্ধি পায়।
সাৰাংশত, উদাৰীকৰণে নতুন সুযোগ সৃষ্টি কৰিলেও চাকৰিৰ স্থায়িত্ব আৰু সামাজিক সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত অনিশ্চয়তা বৃদ্ধি কৰিছে।
অতিৰিক্ত প্রশ্নোত্তৰ
বহু বিকল্পধর্মী প্রশ্নোত্তৰ
১। ভাৰতবৰ্ষত অর্থনৈতিক উদাৰীকৰণ নীতি কেতিয়া আৰম্ভ হয়?
(ক) ১৯৮৫ চন
(খ) ১৯৯১ চন
(গ) ২০০০ চন
(ঘ) ১৯৭৫ চন
উত্তৰঃ (খ)
২। অসংগঠিত খণ্ডত কাম কৰা শ্ৰমিকসকলৰ মুখ্য সমস্যা কি?
(ক) অধিক বেতন
(খ) চাকৰিৰ স্থায়িত্ব
(গ) সামাজিক সুৰক্ষাৰ অভাৱ
(ঘ) অধিক ছুটি
উত্তৰঃ (গ)
৩। ভূমিহীন কৃষি শ্রমিকসকল সাধাৰণতে কি কাম কৰে?
(ক) ব্যৱসায়
(খ) দিন হাজিৰা কৃষি কাম
(গ) চৰকাৰী চাকৰি
(ঘ) উদ্যোগ স্থাপন
উত্তৰঃ (খ)
৪। প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্রমিকসকল কিয় অন্য ৰাজ্যলৈ যায়?
(ক) ভ্ৰমণৰ বাবে
(খ) শিক্ষা লাভৰ বাবে
(গ) জীৱিকাৰ সন্ধানত
(ঘ) ৰাজনৈতিক কামত
উত্তৰঃ (গ)
৫। বিড়ি উদ্যোগত অধিকাংশ শ্রমিক কোন?
(ক) পুৰুষ
(খ) মহিলা
(গ) শিশুসকল
(ঘ) বৃদ্ধ লোক
উত্তৰঃ (খ)
৬। চুক্তিভিত্তিক নিয়োগ ব্যবস্থা কি?
(ক) স্থায়ী চাকৰি
(খ) অস্থায়ী আৰু নির্দিষ্ট সময়ৰ চাকৰি
(গ) বিনামূলীয়া কাম
(ঘ) স্বেচ্ছাসেৱী কাম
উত্তৰঃ (খ)
৭। কৃষিক্ষেত্ৰত ৰাসায়নিক সাৰৰ অতিমাত্ৰা ব্যৱহাৰে কি সমস্যা সৃষ্টি কৰে?
(ক) উৎপাদন বৃদ্ধি
(খ) মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি
(গ) পৰিৱেশ দূষণ
(ঘ) বৰষুণ বৃদ্ধি
উত্তৰঃ (গ)
৮। সামাজিক গতিশীলতা বুলিলে কি বুজায়?
(ক) ঠাই সলনি কৰা
(খ) সমাজত স্থান পৰিবৰ্তন
(গ) ঘৰ সলনি কৰা
(ঘ) দেশ ত্যাগ কৰা
উত্তৰঃ (খ)
৯। অসংগঠিত খণ্ডৰ উদাহৰণ কোনটো?
(ক) আইটি কোম্পানি
(খ) চৰকাৰী বিদ্যালয়
(গ) ইটা-ভাটা
(ঘ) ৰাষ্ট্ৰীয় বেংক
উত্তৰঃ (গ)
১০। উদাৰীকৰণ নীতিৰ ফলত কোন খণ্ড বেছি বিকশিত হৈছে?
(ক) কৃষি খণ্ড
(খ) সেৱা খণ্ড
(গ) পৰম্পৰাগত শিল্প
(ঘ) হস্তশিল্প
উত্তৰঃ (খ)
চমু প্রশ্নোত্তৰ
১। উদাৰীকৰণ বুলিলে কি বুজা যায়?
উত্তৰঃ উদাৰীকৰণ হৈছে এক অর্থনৈতিক নীতি যাৰ দ্বাৰা বেচৰকাৰী খণ্ডক অধিক স্বাধীনতা দিয়া হয় আৰু বজাৰ ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰা হয়।
২। অসংগঠিত খণ্ড কি?
উত্তৰঃ য’ত শ্রমিকসকলৰ স্থায়ী নিয়োগ আৰু সামাজিক সুৰক্ষা নাথাকে তাক অসংগঠিত খণ্ড বোলা হয়।
৩। প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্রমিক কাক কয়?
উত্তৰঃ জীৱিকাৰ সন্ধানত নিজৰ ঠাই এৰি অন্য ঠাইলৈ যোৱা শ্রমিকক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক বুলি কোৱা হয়।
৪। কৃষি শ্রমিকসকলৰ মুখ্য সমস্যা কি?
উত্তৰঃ কম মজুৰি আৰু অনিশ্চিত চাকৰি।
৫। সামাজিক সুৰক্ষা কি?
উত্তৰঃ শ্ৰমিকসকলৰ বাবে চৰকাৰীভাৱে প্ৰদান কৰা পেঞ্চন, বীমা, চিকিৎসা আদি সুবিধা।
৬। চুক্তিভিত্তিক চাকৰি কি?
উত্তৰঃ নির্দিষ্ট সময়ৰ বাবে কৰা অস্থায়ী নিয়োগ ব্যবস্থা।
৭। গ্রাম্য অঞ্চলত জলপৃষ্ঠ হ্ৰাসৰ এটা কাৰণ লিখা।
উত্তৰঃ অতিমাত্ৰা ভূগর্ভস্থ পানী ব্যৱহাৰ।
৮। বিড়ি বনোৱা কামত স্বাস্থ্যজনিত এটা সমস্যা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ শ্বাস-প্রশ্বাসজনিত ৰোগ।
৯। সামাজিক গতিশীলতা কিয় সীমিত থাকে?
উত্তৰঃ শিক্ষা আৰু সম্পদৰ অভাৱৰ বাবে।
১০। উদাহৰণস্বৰূপ অসংগঠিত খণ্ডৰ এটা পেছা লিখা।
উত্তৰঃ ইটা-ভাটাৰ শ্রমিক।
